EVFEMIZM TILDA ISHLATILISH HOLATLARI VA BADIIY ADABIYOTLARDA AKS ETISHI

Аннотация

This article presents the origin of euphemism, classification features, cases of use in language, and proves the relevance of euphemisms in fiction with the help of examples and the opinions of research scientists. Keywords: euphemism, euphemistic meaning, linguistic, non-linguistic sign, taboo. ЭВФЕМИЗМЫ В ЯЗЫКЕ И ИХ ОТРАЖЕНИЕ В ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ЛИТЕРАТУРЕ Аннотация. В статье рассматривается происхождение эвфемизмов, их классификация и использование в языке, а также доказывается актуальность эвфемизмов в художественной литературе с использованием примеров и мнений ученых- исследователей. Ключевые слова: эвфемизм, эвфемистическое значение, лингвистический, нелингвистический знак, табу. Hozirgi kunda evfemizmlar hayotimizning barcha sohalarida keng va faol bo’lib ishlatilmoqda. Aynan so’nggi 10 yil ichida evfemizm til birligi sifatida mahalliy va xorijiy tilshunoslarning muhimligi jihatidan mashhur tadqiqot obyektiga aylandi. Tilshunos sifatida evfemizmlarning vazifasi va nutqdagi o’rnini tushunish juda muhimdir. Chunki ularni tushunish ijtimoiy nutq normalarni yaxshi anglash hisoblanadi.Evfemiz yunoncha “yumshoq ifodalash” deya tarjima qilinadi va so’zlovchiga aytish noqulay bo’lgan so’zlar o’rnida qo’llaniluvchi sinonimlar sifatida qaraladi.Ya’ni evfemizm tabulashtirilgan, ochiq aytilishi man etilgan ,ayb,uyat,hayosizlik, dag’al,qo’pol, haqorat, so’kish hisoblangan. Masalan, A.Hojiyevning 2002 –yilda qayta nashr qilingan “Lingvistik terminlar izohli lug’ati” da evfemizmning quyidagicha izoh beriladi: qo’pol, beadab so’z, va tabu o’rnida qo’pol bo’lmagan, botmaydigan so’z iborani qo’llash. 1592 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Masalan, ikkiqat so’zi o’rnida homilador, og’ir oyoqli so’zlarini qo’llash. Biroq lug’atda desfemizmga doir fikr bildrilmagan. A.M. Katsev uni ijtimoiy psixologik- jihatdan talqin etadi.Qayta nomlash bilan bog’liq tomoni esa N.M.Berdova tomonidan tadqiq etiladi va izlanishlar natijasida evfemizmning to’rt jihati aniqlanadi: lisoniy -psixologik; ijtimoiy – pragmatik.N.M. Potapova tilshunoslar tadqiqotlari natijasiga ko’ra, ayni jarayonning quyidagi belgi (mezon) larni ko’rsatadi: Denotalning stigmatikligi (salbiy bo’yoqdorligi) (“stigma“ tushunchasi N.M. Berdova tadqiqotiga sharhlanadi:”stigma ostida nafaqat predmetning antelsedentda aks etgan salbiy xususiyati, balki salbiy taassurot uyg’otish hossalari ham tushuniladi”); Evfemiya, ya’ni efemizm hodisasi B.A.Larin, A.M.Katsev, N.T.S.Boschayeva, L.V.Artyushkina, G.G.Kujim va boshqa tilshunos olimlar tomonidan o’rganilgan bo’lib, uning turli nuqtai nazardan turli jihatlari yoritilgan. Masalan, L. V. Artyushkina, evfemizmning almashinishini va semantik tipini tadqiq etgan bo’lsa, N.T.S Boschayeva tomonidan uning pragmatik aspekti batafsil o’rganiladi. G.G. Kujim evfemizmning tilning “meliorativ“ vositasi sifatida yoritsa, A.M. Katsev uni ijtimoiy psixologik – jihatdan talqin etadi. Qayta nomlash bilan bog’liq tomoni esa N.M.Berdova tomonidan tadqiq etiladi va izlanishlar natijasida evfemizmning 4 jihati aniqlanadi: 1.Lisoniy; 2.Psixologik; 3.Ijtimoiy; 4.Pragmatik. N.M. Potapova tilshunoslar tadqiqotlari natijasiga ko’ra, ayni jarayonning quyidagi belgi (mezon) larini ko’rsatadi: Denotatning stigmatikligi (salbiy bo’yoqdorligi) (“stigma”) tushunchasi N.M. Berdova tadqiqotida sharhlanadi :(“Stigma ostida nafaqat predmetning antetsedentda aks etgan salbiy xususiyati , balki salbiy taassurot uyg’otish xossalari ham tushuniladi“); 1.Ijodiy bo’yoq hosil qilish; 2. Ijodaning asliyatini saqlash. E.P. Senechkina qo’shimcha belgilarini ham ko’rsatadi: Evfemizmning denotat salbiy bo’yog’ini yumshatuvchi semantik noaniqligi; Denotatni ijobiylashtirishda gap qaysi predmet yoki hodisa haqida ketayotganligining anglashishini ta’minlovchi formal tabiati. U ushbu o’lchovlarga javob bermagan ifoda evfemizm emasligiga va bu fikrga shu hodisani o’rganishga harakat qilgan barcha olimlar qo’shilishini ta’kidlaydi. V.P. Moskvin “Евфемизм в лэксичэской систэмэ соврэмэннолоо руссколо языка“ asarida evfemizmlarning kategorial maqomi, evfemizatsiya usulining qo’llanish sferasi, 1593 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 shuningdek, evfemizmlarning qator yondosh hodisa (psevdoevfemiya, kriptologiya , ezop tili, dezinformatsiya, obrazli ifoda ) lar bilan o’zaro munosabatini tadqiq qildi. Evfemizmarning mavzuviy va situativ xususiyati, qo’llanishi, yasalishi, sinonimik ham leksik tizimidagi o’rni, lison va nutqqa munosabati, leksikografik tavsifiga doir fikrlarini bayon etdi. Evfemizm birliklar serqirra hodisa bo’lib, bu ularni har bir belgisi asosida turlicha tasnif qilish imkonini beradi. Zero, individual nutqqa xos evfemizmlar lisoniy va nolisoniy omillar asosida qo’lga kiritilgan natijalarni umumlashtirishgina har bir evfemizmning o’ziga xos, shuningdek, shaxs idiolektiga xos evfemizmlarning tasnifiy belgilarni ikkita katta guruhlarga ajratamiz. 1.Lisoniy belgilar. 2.Nolisoniy belgilar. Lisoniy belgilar asosdagi tasnifda