KELISHIKLARNING ARAB VA O‘ZBEK TILLARIDAGI O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

В этой статье частично представлена информация о падежах и кратко освещаются их грамматические и лексические сходства и различия в арабском и узбекском языках. Ключевые слова: категория падежа существительных, склонение, склоняемые слова, существительные с двумя падежами, члены предложения. Annotation: This article provides partial information about cases and briefly highlights their grammatical and lexical similarities and differences in the Arabic and Uzbek languages. Keywords: case category of nouns, declension, declensional words, nouns with two cases, sentence components. O‘zbek va arab tillari 2 yirik ,turkiy va semit, oilalariga mansub bo ‘lib, har biri tarixiy va lingvistik rivoj yo‘lini bosib o‘tgan. Bu til agglutinativ xususiyatga ega bo’lib, so‘zlarga turli qo’shimchalar qo’shish orqali ma’no va grammatik 109 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series A 2025 shakllar hosil qilinadi. O‘zbek tilida so’zlarning tarkibi sodda va tuzilishi aniq bo’lib, so`zlarning turli grammatik shakllari qo‘shimchalar yordamida yasaladi. Arab tili esa somiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, uning tuzilishi va so‘z yasalishi boshqa tillarga qaraganda o‘ziga xosdir. Arab tilida so‘zlar, asosan, uchta undoshdan iborat o‘zakka asoslanib yasaladi va bu o‘zaklar yordamida turli grammatik shakllar hosil qilinadi. Arab tilining morfologik tizimi murakkab va rangbarang bo’lib, so’zlarning shakli va ma’nosi o’zgarishi o’zak va vaznlar yordamida amalga oshiriladi. Bu ikki tilning lingvistik xususiyatlari, ular orasidagi o’xshashlik va farqlarni o’rganish tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbek va arab tillarining grammatik tuzilishi va so’z yasalishi usullarini chuqurroq tahlil qilish, tilshunoslik sohasida yangi bilimlar olishga yordam beradi. Kelishik – ot yoki otlashgan so ‘zning boshqa so ‘zlar bilan aloqasini ko‘rsatuvchi grammatik kategoriya. Kelishiklar soni turli tillarda har xildir. O‘zbek tilida 6 ta kelishik bor. Ular: 1. Bosh kelishik (qo‘shimchasiz) 2. Qaratqich kelishigi ( -ning ) 3. Tushum kelishigi (-ni) 4. Jo ‘nalish kelishigi (-ga, -ka, -qa) 5. O‘rin-payt kelishigi ( -da) 6. Chiqish kelishigi ( -dan) Shulardan qaratqich kelishigi ot tomonidan boshqarilib, hokim so‘z egalik qo‘shimchasini olib keladi. Masalan: kitobning varog‘i kabi. Qolgan tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishiklari qo‘shilib kelgan otlar fe’l tomonidan boshqariladi. Masalan: olmani yedi, rasmga qaradi, shifoxonada ishlaydi, maktabdan qaytdi kabi. 110 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series A 2025 Kelishiklar ot va otlashgan so‘zlarga qo‘shilib, ularni gapda biror gap bo‘lagi vazifasida kelishiga xoslaydi. So‘zlar bosh kelishikda ega vazifasida kelsa, qaratqich kelishigi so‘zlarni aniqlovchi, tushum kelishigi vositasiz to‘ldiruvchi, jo‘nalish kelishigi vositali to ‘ldiruvchi, o‘rin-payt kelishigi vositali to‘ldiruvchi va hol, chiqish kelishigi vositali to ‘ldiruvchi va hol bo’lib kelishini ta’minlaydi. • Sport sog‘lik uchun juda foydalidir. ( ega) • Ahmadning nutqi barchani lol qoldirdi. ( aniqlovchi) • Kitobingni berib tur. ( vositasiz to‘ldiruvchi) • Zarnigorda muammo ko‘p. ( vositali to‘ldiruvchi) • Akam Zarafshonda ishlaydi. ( hol ) • Ustoz Dostondan uy vazifasini so‘radi. ( vositali to‘ldiruvchi) • Qachon Turkiyadan qaytasiz, dadajon?! ( hol ) Kelishik – arab tilida ٌب ارَ عْ إ deyiladi, ular otni otga yoki otni fe’lga bog‘lab keladi. Arab tilida kelishiklar 3 ta. Bosh kelishik – faqat ega va ot-kesimlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Qaratqich kelishigi – ko‘makchilardan keyin va moshlashmagan aniqlovchini ifodalash uchun ishlatiladi. Tushum kelishigi – to‘ldiruvchi ba hollarni ifodala sh uchun, bosh va qaratqich kelishigi ishlatilmaydigan hamma holatlarda ishlatiladi. Kelishiklar Noaniq Aniq holatda holatda Muzakkar Muannas Muzakkar Muannas 111 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series A 2025 Bosh ٌب اَتكِ ٌةَلجَ مَ ٌب اَتكِ لا ٌةَتجَ مَ لا kelishik Qaratqich ٌب اَيكِ ٌة َلجَ مَ ٌبِ اَتكِ لا ٌةِ َلجَ مَ لا kelishigi Tushum ٌاباَتكِ ٌةَلجَ مَ ٌبَ اَتكِ لا ٌَةَلجَ مَ لا kelishigi Jadvalga izoh: Agar so‘z tanvin fathaga tugasa, uning oxiriga o‘qilmaydigan alif harfi yoziladi. Ammo “ta-marbuta” yoki yolg‘iz “hamza” so‘z oxirida tanvin fatha bilan kelsa, undan keyin bu alif yozilmaydi. Yuqoridagi jadvaldagi turlanish uch kelishikli turlanish deyiladi va shu yo‘sinda turlanuvchi so‘zlar uch kelishikli so ‘zlar deb ataladi. Arab tilida ot va sifatlarning asosiy qismi uch kelishikli so‘zlar hisoblanadi. Bular noaniq holatda kelganida tanvin qo‘shimchasi bilan tugaydigan birlik va siniq ko‘plikdagi so‘zlardir. Ikkilik sondagi ismlarning kelishikda turlanishi quyidagicha bo‘ladi: Kelishiklar Noaniq Aniq holatda holatda Muzakkar Muannas Muzakkar Muannas Bosh ٌن اَباَتكِ ٌن اَتَلجَ مَ ٌن اَباَتكِ لا ٌن اَتَلجَ مَ لا kelishik 112 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series A 2025 Qaratqich