FUNKSIYA TUSHUNCHASI VA UNING BERILISH USULLARI MAVZUSINI O‘QITISHDA ZAMONAVIY YONDASHUV

Аннотация

Funksiya tushunchasi va uning berilish usullari mavzusini yangicha metodlardan foydalangan holatda o‘quvchilarga tushuntirib beriladi. Funksiyaga hayotiy misollar keltiriladi.”Matematik bozor” metodi orqali o’tilgan mavzu mustahkamlaniladi. Annotation: The concept of the function and the methods of its assignment will be explained to the students using new methods. Real-life examples of the function are given, and the topic learned through the "Mathematical Market" method is reinforced. Ta’rif. Agar X to‘plamdagi har bir x songa biror usulga ko‘ra, Y to‘plamdan bitta у son mos qo‘yilsa, X to‘plamda у funksiya berilgan (aniqlangan) deb ataladi va u f: X→Y yoki y = f(x) kabi belgilanadi. Ta’rif. funksiyada argumentning qabul qilishi mumkin bo’lgan barcha sonlar to’plami funksiyaning aniqlanish sohasi deyiladi va D( ) bilan belgilanadi. Misol 1: funksiyani qaraydigan bo’lsak, juft ildiz ostida turgan funksiya nomanfiy bo’lishligidan ekanligi kelib chiqadi. Ya’ni funksiyaning aniqlanish sohasi D( )=[0, Ta’rif. funksiyada ning qabul qilishi mumkin bo’lgan barcha sonlar to’plamiga funksiyaning qiymatlar sohasi deyiladi va E( ) bilan belgilanadi Misol 2. Funksiyani qaraydigan bo’lsak noma’lum ning o’rniga 0 dan farqli barcha sonlarni qo’yishimiz mumkin shunda, ning qabul qiladigan qiymatlari ham noldan farqli barcha haqiqiy sonlar ekanligiga ishonch hosil qilishimiz mumkin. 68 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Funksiyaning berilish usullari quyidagicha 1. J adval usuli 3. Analitik usul x =(t) x =(t) x2 − y2 − R = 0 2. G rafik usuli 4. So‘z bilan f — har bir x haqiqiy songa uning butun qismi [x] ni mos qo‘yuvchi qoida bo‘lsin. Demak, f : x → [x] yoki y= [x] funksiyaga ega bo‘lamiz. Mavzu nazariy qismi tushuntirilgandan so’ng faollashtiruvchi savollar beriladi. Misol 3. Na’munadan foydalangan holatda jadvalni to’ldiring. Mavzu tushuntirib bo’lingach o’quvchilar o’rtasida guruhlarga bo’lingan holatda “Matematik bozor” o’yini tashkil etiladi. Bu o’yinda savollar darajasiga mos ravishda qiymatlanadi. Misol uchun: oson darajadagi savollar 1000 so’m, o’rta 69 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 darajadagi savollar 2000 so’m, qiyin darajadagi savollar 4000 so’m har bir guruhdan bir o’quvchi chiqib, o’zi xohlagan summadagi savolni oladi agar to’g’ri javob bersa, shu summa guruhi hisobiga yoziladi aks holda yo’q. Hamma bir marta yoki bir necha bor javob berib bo’lgandan so’ng hisob kitob orqali g’olib guruh aniqlaniladi va o’qituvchi tomonidan faol guruh va o’quvchilar munosib tarzda rag’batlantiriladi. 1-Oson darajadagi savollar: 1. Qanday qilib bir funksiyaning grafigini chizish mumkin? 2. funksiyasida ning qiymati bo‘lganda, ni aniqlang. 3. Quyidagi funksiyalar grafigi nimani ifodalaydi: 4. funksiyasini chizing va ning qiymatlariga qarab ni aniqlang 2-O’rta darajadagi savollar 1. Quyidagi funksiya uchun grafikka mos keladigan ixtiyoriy biror bir nuqta koordinatalarini ayting. . 2. Quyidagi funksiya uchun grafikka mos keladigan ixtiyoriy biror bir nuqta koordinatalarini ayting. . 3. Bir avtoturargohda soatlik to‘lov quyidagicha hisoblanadi: birinchi soat 5 so‘m, keyingi har bir soat uchun 2 so‘m. Agar avtoturargohda t soat tursangiz, qancha to‘lov bo‘ladi? 4. Bir avtoturargohda soatlik to‘lov quyidagicha hisoblanadi: birinchi soat 2 so‘m, keyingi har bir soat uchun 3 so‘m. Agar avtoturargohda t soat tursangiz, qancha to‘lov bo‘ladi? 3-Qiyin darajadagi savollar Quyidagi jadvallarda va o‘zgaruvchilarining qiymatlari berilgan. Jadvaldagi ma’lumotlarga qarab funksiyasini aniqlang. x -2 -1 0 1 2 y -8 -1 0 1 8 x -2 -1 0 1 2 y -3 -1 1 3 5 x -2 -1 0 1 2 y 0 0,5 1 1,5 2 x -2 -1 0 1 2 y 5 2 1 2 5 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Algebra va analiz asoslari Sh. A. Alimov, Y. M. Kolagin O’qituvchi- 1996. 2. Matematika testlar to’plami 1996-2007. 70 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 3. Matematika. O’rta maktab o’quvchilari uchun darslik. M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov “Zamin nashr” 2018. 4. Matematikadan qo’llanma I qism T. A. Azlarov, M. A. Sobirov.O’qituvchi 1979. 71