SOLIQ ORGANLARINING YASHIRIN IQTISODIYOTNI BARTARAF ETISHDAGI ASOSIY VAZIFALARI

Аннотация

Ushbu maqolada yashirin iqtisodiyot xaqida qisqacha ta’rif, yashirin iqtisodiyot bo‘yicha oxirgi ma’lumotlar va yashirin iqtisodiyotni bartaraf etish yo‘llari yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: Yashirin iqtisodiyot, soliqlar, soliq organlari, yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash, yashirin iqtisodiyot ulushi. Yashirin iqtisodiyot mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy omillardan biridir. Bu nafaqat soliq tushumlari hajmini kamaytiradi, balki bozorda halol raqobatni buzadi, davlat xizmatlarining sifati va ommabopligini pasaytiradi. O‘zbekiston uchun bu muammo dolzarbligicha qolmoqda va yashirin sektorga qarshi kurashish ham qonunchilikdagi o‘zgarishlarni, ham aholini soliqqa tortish jarayoniga faol jalb qilishni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi. Ushbu maqolada O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar ko‘rib chiqilgan hamda uni qisqartirish bo‘yicha chora-tadbirlar taklif etilgan. O‘zbekistonda xufiyona sektor holatini baholash so‘nggi tadqiqotlar, YAIM ma’lumotlari, shuningdek, yashirin iqtisodiyotning yuqori sur’atlari tufayli olinmay qolgan soliq tushumlarini baholashga asoslanadi. Tadqiqotda yashirin sektor darajasi past bo‘lgan Yaponiya va boshqa mamlakatlar tajribasi kabi xalqaro misollar kiritilgan bo‘lib, bu qiyosiy tahlil qilish va O‘zbekistonda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan yondashuvlarni taklif qilish imkonini beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning ulushi 40 foizdan 60 foizgacha bo‘lib, bu mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. 2022-yilda mamlakatdagi iqtisodiy faol 15 million fuqaroning 9 millionga yaqini norasmiy sektorda faoliyat yuritgan. Buning oqibatida davlat byudjetiga qariyb 32,9 trillion so‘m mablag‘ yetmay qolgan, bu esa soliq tushumlarida sezilarli yo‘qotishlarni ko‘rsatmoqda. XVJ ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning ulushi mamlakat yalpi ichki mahsulotida 8,35% ni tashkil etdi, bu muhim ko‘rsatkichdir, ammo mamlakat iqtisodiy salohiyatini hisobga olgan holda baribir juda yuqori ko‘rsatkich bo‘lib qolmoqda. Xalqaro tajriba, masalan, Yaponiyada yashirin iqtisodiyotning past ulushi fuqarolarning soliqlarni to‘lashdagi yuqori darajadagi mas’uliyati, soliq tizimining shaffofligi va soliq tushumlarining samarali taqsimlanishi bilan qo‘llab- quvvatlanishini ko‘rsatmoqda. Yaponiyada fuqarolar soliqlarni to‘lash va davlat xizmatlari sifatini yaxshilash o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlikni ko‘radilar, bu ularni soliq qonunchiligiga rioya qilishga undaydi. O‘zbekistonda amalga oshirilgan islohotlarga qaramasdan, fuqarolar uchun bunday sharoitlar hozircha mavjud emas. O‘zbekiston uchun yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashda shaffoflikni oshirish va soliqqa tortish tizimini takomillashtirish muhim qadam hisoblanadi. Fuqarolarga soliq tushumlari qanday sarflanishini kuzatib borish imkonini beruvchi onlayn 60 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 platformalarni yaratish, shuningdek, davlat mablag‘lari taqsimoti to‘g‘risida muntazam hisobotlarni taqdim etish muhim yo‘nalish hisoblanadi. Bu fuqarolarning tizimga bo‘lgan ishonchini oshirish va ularni soliqlarni ixtiyoriy ravishda to‘lashga rag‘batlantirish imkonini beradi. Asosiy muammolardan biri fuqarolarning soliqlarning o‘z farovonligi uchun ahamiyati haqida yetarli darajada xabardor emasligi hisoblanadi. Ayniqsa, yoshlar o‘rtasida soliq savodxonligini oshirishga qaratilgan ta’lim kampaniyalarini o‘tkazish yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashda muhim element bo‘ladi. Aholi soliqlarning ta’lim, sog‘liqni saqlash va infratuzilma kabi davlat xizmatlari sifatiga qanday ta’sir qilishini tushunishi muhimdir. Shuni ham ta’kidlash joizki, xufiyona iqtisodiyot norasmiy savdo, ikkilamchi uy-joy bozori va avtotransport kabi sohalarni faol rivojlantirmoqda. Ushbu jarayonni cheklash uchun ko‘chmas mulk va avtomobillar bilan bog‘liq bitimlar ustidan nazoratni yaxshilash, shuningdek, fuqarolar va tadbirkorlarning daromadlarini tekshirish bo‘yicha yanada qat’iy choralarni joriy etish zarur. O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish uchun kompleks va ko‘p qirrali aralashuv zarur. Soliq tizimining shaffofligini oshirish, biznesni rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazish uchun shart-sharoitlar yaratish, shuningdek, soliq savodxonligini oshirish bo‘yicha ta’lim kampaniyalarini o‘tkazish muhim chora-tadbirlar hisoblanadi. Ushbu chora-tadbirlarning muvaffaqiyati davlat va fuqarolarning hamkorligiga bevosita bog‘liq bo‘lib, unda har bir inson mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda o‘z rolini anglashi kerak. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. https://imrs.uz/publications/articles-and-abstracts/tax_payment 2. https://www.gazeta.uz/ru/2024/12/25/shadow-economy/ 3. https://www.gazeta.uz/ru/2024/10/30/taxes-2025/ 4. Yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va soliq organlari faoliyati samaradorligini oshirish bo‘yicha