FARG‘ONA VODIYSINING IQLIM SHAROITI

Аннотация

Markaziy Osiyoda muhim ekologik, qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan Farg‘ona vodiysidagi ekotizimlarning holati va muhofazasini o‘rganadi. Unda vodiyning geografik va ekologik ahamiyati o‘rganilib, uning xilma-xil ekotizimlari, boy bioxilma-xilligi va asosiy tabiiy resurslari yoritilgan. Tadqiqot vodiy duch keladigan asosiy ekologik muammolarni, jumladan, suv tanqisligi, tuproq degradatsiyasi, biologik xilma-xillikning yo'qolishi va iqlim o'zgarishining ta'sirini aniqlaydi. Dissertatsiya shuningdek, ushbu ekotizimlarni himoya qilish bo'yicha milliy va mintaqaviy sa'y-harakatlar, jumladan, atrof- muhit siyosati, transchegaraviy hamkorlik va tabiatni muhofaza qilish loyihalarini ko'rib chiqadi. Nihoyat, u suv resurslarini samarali boshqarish, erlarni tiklash, biologik xilma-xillikni saqlash va iqlim o'zgarishiga moslashish zarurligini ta'kidlab, vodiy resurslarini barqaror boshqarish strategiyalarini taklif qiladi. Bu ish Farg‘ona vodiysi ekotizimlarini muhofaza qilish, uning ekologik va qishloq xo‘jaligi merosini kelajak avlodlar uchun asrab-avaylashni ta’minlashda hamkorlik, kompleks yondashuv muhimligini ta’kidlaydi. Kalit so'zlar: Farg‘ona vodiysi, ekotizimlar, suv tanqisligi, tuproq degradatsiyasi, biologik xilma-xillikni saqlash, iqlim o‘zgarishi, barqaror rivojlanish, ekologik siyosat, transchegaraviy hamkorlik, Markaziy Osiyo, yashash muhitini muhofaza qilish, sug‘orish, cho‘llanish, ekotizimlarni boshqarish. Oʻrta Osiyoning chorrahasida joylashgan Fargʻona vodiysi Oʻzbekiston, Qirgʻiziston va Tojikistonni qamrab oladi. Bu dunyodagi eng ekologik ahamiyatga ega va aholi zich joylashgan mintaqalaridan biridir. Vodiy tabiiy resurslarga, jumladan, suv, unumdor tuproq va biologik xilma-xillikka boy bo'lib, ular ming yillar davomida qishloq xo'jaligi va insoniyat sivilizatsiyasini qo'llab- quvvatlab kelgan. Biroq, tez sur'atlar bilan urbanizatsiya, sanoatlashtirish va qishloq xo'jaligining kengayishi iqlim o'zgarishi bilan birgalikda Farg'ona vodiysi ekotizimlariga katta bosim o'tkazdi. Ushbu dissertatsiya Farg‘ona vodiysidagi ekotizimlarning hozirgi holatini o‘rganish, asosiy ekologik muammolarni aniqlash va ularni himoya qilish strategiyasini taklif qilishdan iborat. 112 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Farg‘ona vodiysi Tyan-Shan va Pomir-Oloy tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan bo‘lib, u qurg‘oqchil cho‘l hududlaridan tortib to tog‘li ekotizimlargacha bo‘lgan iqlimi xilma-xil bo‘lgan muhim geografik mintaqaga aylanadi. Vodiyda turli xil ekotizimlar, jumladan, sersuv erlar, o'rmonlar, dashtlar va cho'l landshaftlari mavjud. Bu ekotizimlarda boy bioxilma-xillik, jumladan, endemik turlar va qimmatbaho qishloq xoʻjaligi ekinlari mavjud. M.Toshpoʻlatov (2021) kabi oʻzbek ekologlarining tadqiqotlariga koʻra, vodiy biotik va abiotik omillarning oʻzaro murakkab taʼsiri tufayli Oʻrta Osiyoning eng muhim ekologik zonalaridan biri hisoblanadi. Mintaqaning biologik xilma-xilligi o'simliklar va hayvonlarning ko'p turlarini o'z ichiga oladi, ularning ba'zilari noyob yoki yo'qolib ketish xavfi ostida. Vodiydagi Sirdaryo va Norin daryolari kabi daryolar tizimi nafaqat insoniyatni saqlash, balki ekologik muvozanatni saqlashda ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Unumdor tuproqlar va daryolar tizimlarining o'zaro ta'siri mahalliy iqtisodiyotning asosi bo'lgan qishloq xo'jaligi faoliyatini qo'llab- quvvatlaydi. Farg‘ona vodiysi o‘zining ekologik ahamiyatiga qaramay, ko‘plab ekologik muammolarga duch kelmoqda, jumladan, yashash muhitining buzilishi, suv tanqisligi va ifloslanish. Farg‘ona vodiysi qishloq xo‘jaligini sug‘orishga juda bog‘liq. Biroq, suv resurslaridan noto'g'ri foydalanish suv sathlarining sezilarli darajada kamayishiga va daryo tizimlarining ifloslanishiga olib keldi. T.Davletova (2019- yil) taʼkidlaganidek, paxta yetishtirish uchun suvning ortiqcha olinishi, sugʻorishning samarasiz texnikasi bilan birgalikda suv tanqisligini yanada kuchaytirdi. Suv havzalariga sanoat chiqindilari, qishloq xo‘jalik suvlari, tozalanmagan oqova suvlarning kirib kelishi suv sifatining pasayishiga olib keldi. Mintaqaning suv resurslarining tanazzulga uchrashi ham qishloq xo‘jaligi hosildorligiga, ham ekotizimlar salomatligiga tahdid solmoqda. Qishloq xoʻjaligining intensiv usullari, masalan, monokultura, kimyoviy oʻgʻitlar va pestitsidlardan ortiqcha foydalanish tuproq eroziyasiga va choʻllanishga olib keldi. A.Karimov (2020) kabi oʻzbek agronomlarining tadqiqotlariga koʻra, Fargʻona vodiysining ayrim hududlarida paxta yetishtirish uchun yerdan haddan tashqari foydalanish natijasida tuproq sifati yomonlashmoqda. Bu unumdorlikning yo'qolishiga va biologik xilma-xillikning qisqarishiga olib keldi. Urbanizatsiya, o'rmonlarning kesilishi va qishloq xo'jaligining kengayishi ko'plab turlarning yashash joylarini yo'qotishiga olib keldi. Farg'ona yovvoyi echkisi (Capra falconeri) kabi bir qancha noyob turlar yashash joylarini yo'q 113 THEORETICAL ASPECTS IN