“OʻRTA OSIYO RENESSANSI DAVRIDA SAMARQANDLIK ALLOMALARNING ILM -FAN VA MAʼNAVIY HAYOTGA QOʻSHGAN HISSASI( IX-XII ASRLAR)”

Аннотация

In this article, the contribution of Samarkand scholars to science and spiritual life during the Central Asian Renaissance, Samarkand was not only an economic, but also a cultural and scientific center during this period, many great scientists, poets and thinkers lived and improved their work here. Key words: Renaissance, philosophy, scholasticism, ignorance, bigotry, rationalism, irrationalism, dogmatism, bigotry. Аннотатция В данной статье рассмотрен вклад самаркандских ученых в науку и духовную жизнь в эпоху Среднеазиатского Возрождения, Самарканд в этот период был не только экономическим, но и культурным и научным центром, здесь жили и совершенствовали свою работу многие великие ученые, поэты и мыслители. Ключевые слова: Возрождение, философия, схоластика, невежество, фанатизм, рационализм, иррационализм, догматизм, фанатизм. «Hozirgi kunda O‘zbekistonimizning kitob fondlarida 100 mingdan ziyod qo‘lyozma asarlar saqlanmoqda. Afsuski, bu nodir kitoblar hali to‘liq o‘rganilmagan, ular olimlar va o‘z o‘quvchilarini kutib turibdi. Ushbu noyob asarlarda bugungi davr o‘rtaga qo‘yayotgan juda ko‘p dolzarb muammolarga javob topish mumkin. Xususan, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini chuqur ochib beradigan, barcha odamlarni ezgulik, mehr-oqibat va hamjihatlik 96 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference yo‘lida birlashishga da’vat etadigan teran ma’noli fikr va g‘oyalar bugun ham o‘z qimmati va ahamiyatini yo‘qotgan emas. Lekin biz ana shunday noyob meros vorislari, shunday boylik egalari bo‘laturib, ularni har tomonlama o‘qish- o‘rganish, xalqimiz, avvalo, unib-o‘sib kelayotgan yoshlarimizga, jahon hamjamiyatiga yetkazish bo‘yicha, yetarli ish qilmaganimizni ham ochiq tan olish kerak» . Tarixdan ma’lumki, Oʻrta Osiyo Renessansi davri - bu yangi g‘oyalar, ilm-fan va san'atning rivojlanishi uchun muhim bosqich bo'ldi. Samarqand bu jarayonda markaziy rol o'ynab, ko'plab olimlar va madaniyat arboblarini tarbiyalagan. Samarqandlik allomalar, masalan, Al Beruniy, Ulug'bek va Ibn Sino kabi buyuk shaxslar matematika, astronomiya, tibbiyot va boshqa sohalarda jahon ilmiga katta hissa qo'shgan. Ularning asarlari ham nafaqat o'z zamonida, balki keyingi asrlarda ham o'qilmoqda. Ma’naviyat va adabiyot: Oʻrta Osiyo Renessansida adabiyot ham yuqori darajada rivojlangan. Samarqandlik shoirlar va mutafakkirlar inson ruhiyatini yoritib beruvchi asarlar yaratdilar. Ushbu maqola orqali Samarqandlik allomalarning ilm-fan va ma’naviy hayotga qo'shgan hissasini o'rganish, ularning asarlarini yangidan tiklash yoki yangicha yondashuv bilan tahlil qilish muhimdir.Tarixdan olingan darslarni zamonaviy ta’lim tizimiga qo'shish orqali yosh avlodni tarbiyalashda samarali natijalarga erishish mumkin. Oʻzbekistonning tarixidagi ushbu buyuk allomalarni tanitish orqali xalqaro miqyosda mamlakatimiz madaniyati va ilm-fanini rivojlantirish imkoniyatlari yaratiladi.Shuning uchun Samarqandlik allomalarning merosini o'rganish nafaqat tarixiy qiziqish uyg'otadi, balki bugungi kunda ham ilm- fanning rivojlanishi uchun zarurdir. Maqolaning Asosiy Mazmuni Renessans – Markaziy Osiyo, Eron, Xitoy (9-12 va 15-asrlar) G’arbiy Yevropada yuz bergan alohida madaniy va tafakkuriy taraqqiyot davri. U,ni oʻrta asrchilik turgʻunligidan yangi davrga oʻtish bosqichi deb baholaganlar. Renessansning asosiy alomatlari: tafakkurda va ilmu ijodda dogmatizm, jaholat va mutaassiblikni yorib oʻtib, insonni ulugʻlash (Gumanizm), uning isteʼdodi, aqliy fikriy imkoniyatlarini yuzaga chiqarish; antik davr (yunonrum) madaniyatiga qaytib, uni tiklash, boyitish; cherkov sxolastikasidan qutulib, adabiyot va sanʼatda dunyoviy goʻzallik, hayot taronalarini qizgʻin kuylash; inson erki, hurfikrlilik uchun kurashish. Buning natijasi oʻlaroq, ijodiy qudrat va tafakkur kuchini namoyish etadigan ulugʻvor badiiy asarlar, salobatli binolar yaratildi, ilmfan rivojlandi. Dunyo madaniyatini yaxlit olib oʻrgangan olimlarning ishlari shuni koʻrsatdiki, Osiyo markazida joylashgan Movaraunnahr, Xuroson Yevropaga qaraganda bir necha asr oldin (9—12-asrlar) ulkan madaniy 97 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference koʻtarilish yuz bergan, ilm-fan, falsafa, adabiyot kuchli rivojlanib, ilgʻor insonparvarlik gʻoyalari jamiyat fikrini band etgan, aqliy va ijodiy faollik gurkiragan. Bu davr dunyo ilmida „Musulmon Renessansi“ (A. Mets) yoki „Sharq Uygʻonishi“ (N. I. Konrad) nomi bilan atalib kelinmoqda. Markaziy Osiyo xalqlari bir necha ming yillik sivilizatsiya tarixiga ega. Zotan, qadimiyati, qad. davlatchiligi boʻlmagan xalqda Uygʻonish davri ham boʻlmaydi. Markaziy Osiyoda IX-XII asrlarda oʻz xalqining qadimiyatiga qaytish, Avesto falsafasini Qurʼon maʼrifati bilan uygʻunlashtirib, qayta tiklashga intilish tasavvuf taʼlimoti, „ishroq“ falsafasida namoyon boʻlgan. Shu asosda turli nazariyalar, taʼlimotlar yuzaga kelib, fikriy xilmaxillik rivojlandi. Tasavvufiyorifona taʼlim