ЭРКАКЛАРНИНГ БАРВАҚТ ЎЛИМИНИ КАМАЙТИРИШНИНГ ИЖТИМОИЙ -ДЕМОГРАФИК ОМИЛЛАРИ

Аннотация

Мақолада эркаклар орасидаги барвақт ўлимнинг камайтирилиши учун ижтимоий-демографик омиллар таҳлил қилинади. Ижтимоий-иқтисодий омиллар, меҳнат шароитлари ва оғир меҳнатнинг таъсири, зарарли одатлар, соғлиқни сақлаш тизими ва тиббий хизматлар, табиий муҳит ва экологик омиллар, Ўзбекистонда жинси бўйича ўлганлар сони, МДҲ давлатларида эркаклар ва аёлларнинг барвақт ўлими орасидаги тафовут кабилар таҳлил қилинди. Калит сўзлар. Эркаклар ўлими, барвақт ўлим, ижтимоий-демографик омиллар, соғлиқни сақлаш, зарарли одатлар, меҳнат шароитлари, саломатлик, профилактика, эркаклар саломатлиги. Annotation. The article analyzes socio-demographic factors for reducing premature mortality among men. Socio-economic factors, working conditions and the impact of hard work, harmful habits, health care system and medical services, natural environment and ecological factors, the number of deaths by sex in Uzbekistan, the difference between premature mortality of men and women in the CIS countries, etc. Keywords. Male mortality, premature mortality, socio-demographic factors, health care, harmful habits, working conditions, health, prevention, men's health. Аннотация. В статье анализируются социально-демографические факторы, способствующие снижению преждевременной смертности мужчин. Социально-экономические факторы, условия труда и влияние тяжелого труда, вредные привычки, система здравоохранения и медицинское обслуживание, природная среда и экологические факторы, количество смертей по полу в Узбекистане, а также разница между преждевременной смертностью мужчин и женщин в странах СНГ были проанализированы. Ключевые слова. Мужская смертность, преждевременная смерть, социально-демографические факторы, здравоохранение, вредные привычки, условия труда, здоровье, профилактика, мужское здоровье. 158 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Барвақт ўлим — ҳар қандай жамият учун катта ижтимоий ва иқтисодий муаммоларни туғдиради. Унга таъсир етувчи омиллар, айниқса, ижтимоий, иқтисодий, ва соғлиқни сақлаш тизимига оид омиллар бўлиб, эркаклар орасида барвақт ўлимнинг ортиши, жамиятнинг демографик ва иқтисодий ҳолатига салбий таъсир кўрсатади. Хусусан, эркакларнинг барвақт ўлими кўпроқ ижтимоий ва маданий омиллар таъсирида ривожланади ва бу ҳолат мамлакатнинг саломатлик тизимига, меҳнат бозорига ҳамда иқтисодий ривожланишига катта таъсир кўрсатади. Шундай қилиб, эркаклар ўлимининг ортиши нафақат шахсий, балки жамиятнинг умумий ривожланишига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Бундан ташқари, барвақт ўлимнинг кўпайиши эркакларнинг соғлиқни сақлашга эътибор бермаслиги, зарарли одатларга мойиллиги ва ишлаш шароитларининг ёмонлиги билан чамбарчас боғлиқдир. Эркаклар орасида эркакларнинг ўз саломатлигига бўлган камроқ эътибор ва бу масалада жамиятдаги стереотиплар уларнинг соғлиғига зарар етказади. Шунингдек, бу муаммо ўзгарувчан ижтимоий ва иқтисодий шароитларда ўзини янада кучайтиради. Эркакларнинг барвақт ўлимининг олдини олиш ва унинг салбий оқибатларини камайтириш учун ижтимоий, иқтисодий, ва тиббий омилларни ҳисобга олиб, самарали профилактика ва соғлиқни сақлаш тизимини ривожлантириш зарур. Бу борада жамиятдаги онгли ёндашув ва маданиятни ўзгартириш ҳам жуда муҳимдир. Эркакларни соғлом турмуш тарзига рағбатлантириш, уларга соғлиқни сақлаш тизимида кенг қамровли хизматларни тақдим этиш, ва зарарли одатлар билан курашиш борасидаги чора-тадбирларни кучайтириш зарур. Мақсад ва уни асослаш. Мазкур илмий тадқиқотнинг асосий мақсади, эркаклар ўлимининг барвақт кўпайишининг асосий ижтимоий- демографик омилларини аниқлаш ва уларни камайтириш учун самарали тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Ўлим кўрсаткичларининг барвақт ўсиши эркаклар орасида тобора долзарб муаммога айланмоқда. Эрта ўлим кўрсаткичларининг ортиши нафақат соғлиқни сақлаш тизимига, балки жамиятнинг иқтисодий ривожланиши ва демографик барқарорлигига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Эркаклар ўлимининг сабабларидан бири, айниқса, ёшлар орасида соғлиқни сақлашга бўлган эътиборнинг пастлиги, саломатликка зарарли одатлар (алкоголизм, чекиш) ва оғир меҳнат шароитларидир. Шу 159 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference билан бирга, ўзгарувчан ижтимоий ва иқтисодий шароитлар эркаклар орасида ўлимнинг ортишига олиб келмоқда. Эркаклар орасида барвақт ўлимнинг кўпайишининг ижтимоий- иқтисодий омилларини ўрганиш, айниқса, иш фаолияти, маош даражаси, иш билан таъминланиш ва яшаш шароитлари билан боғлиқ бўлган омилларни аниқлаш зарур. Ўзгарувчан иқтисодий шароитлар, оила аъзолари ва жамиятнинг барқарорлиги, эркаклар саломатлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Эркаклар саломатлигини яхшилаш, барвақт ўлимнинг олдини олишда самарали соғлиқни сақлаш тизимини жорий қилиш ва профилактик хизматларни кучайтириш зарур. Ўлимнинг кўпайиши, асосан, жисмоний фаолиятнинг пасайиши, нотўғри овқатланиш ва соғлиқни сақлашга эътиборнинг йўқлиги билан боғлиқдир. Шу сабабли, эркаклар учун мўлжалланган профилактик дастурларни ишлаб чиқиш ва соғлиқни сақлаш х