THEME AND IDEA UNITY IN UZBEKISTAN AND ENGLISH STORYTELLING

Аннотация

In the article, we discussed the factors of origin and stages of development of realistic stories. A. Qadiri, Cholpon and other writers' creative researches were discussed at a certain level. Абстрактный В статье мы рассмотрели факторы возникновения и этапы развития реалистических рассказов. На определенном уровне обсуждались творческие поиски А. Кадири, Чолпона и других писателей. Калит сўзлар: ҳикоя, бадиий талқин, ижодкор маҳорати, жадидчилик ҳаракати, тенденция, сюжет, композицион уйғунлик, образлилик, характер. Key words: story, artistic interpretation, creative skill, modernist movement, trend, plot, compositional harmony, imagery, character. Ключевые слова: сюжет, художественная интерпретация, творческое мастерство, модерн, направление, сюжет, композиционная гармония, образность, персонаж. 242 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ХХ асрнинг 20 йиллари охрида реалистик ҳикоялар тараққиёти жадал суратларда кўзга ташлана бошланди. Бу тараққиёт тенденциялари А.Қодирий, Чўлпон, Фитрат, А.Қаҳҳор, Ғ.Ғулом, Ойбек ва бошқа ёзувчилар асарларида ижтимоий ҳаётдаги ўзгаришларни гоҳ мураккаб сюжетли, гоҳида сатирик руҳда талқин қилиш юзага чиқа бошлади. Сатирик ҳикоялар ҳам мана шу жараёнда санъатнинг аста-секинлик билан шўро мафкурасини қораловчи сифатида, бир эҳтиёж ўлароқ пайдо бўлаётганини англатади. Ижтимоий тафаккурдаги янгиланиш механизми чинакам жадид мутафаккирлари изланишларида яққол кўзга ташланарди. Унда шахс ва муҳит орасидаги узвийлик, инсонинг ўз қадриятлари билан бирга яшаши, аждодларининг бахту саодатли умр кечириши ва ҳеч қурса шунга ўхшашликка интилишида намоён бўлганди. Афсуски, бадиият оламида бундай умид ўз-ўзидан амалга ошмайди. Бунинг учун қанчадан-қанча зиддиятларни, оғриқларни енгиб ўтиши керак ёзувчи. Демак, ҳикоянавис даврнинг маҳзун кайфиятини ҳам, одамлар руҳиятидаги эврилишларни ҳам теран идроклаб ифода этмоғи лозим бўлади. Ҳикоя жанрининг аниқ чегараси борми? деган саволни бундан анча йиллар олдин адабий танқидчиларимиз савол қилиб ўртага ташлашган. Ҳозирги кунда эса жанрнинг аниқ чегараси глобализм билан қоришиб кетганлиги боис, уни “метановелла”, “драблл”, “метаҳикоя”, “миниҳикоя” каби номлар билан аташ урф бўлмоқда. “Кўпгина олимлар ҳикоя жанрига нисбатан турли ўхшатишлар қўллайдилар. Қайсидир адабиётшунос айтган эканки, ҳикоя уйидан жуда зарур иш билан чиққан одамга ўхшайди. Бутун хатти-ҳаракат, ўй-фикр, муомала-муносабат ана шу зарур ишни амалга ошириш учун қаратилмоғи лозим. О.Кендзабуро қуйидаги фикрни билдиради: “Ҳикоя катта тезликда кетаётган велосипеднинг рулига ўрнатилган кўзгуга ўхшайди. Кўзгу ўзи ҳаракатда бўлиши билан бирга, ҳаракатда бўлган кишини акс эттиришга қобил. Роман эса ҳайдовчининг велосипеддан тушгандан сўнгги ўй-фикрларидир”1. Ҳақиқатдан ҳам, ҳикояга берилган бу каби таърифлар нисбатан моҳиятини сақлаб қолган бўлиши мумкин, аммо унинг даврлар ўтиши билан жанрий-композицион яхлитлиги синтези мурккаблашиб ва сайқалланиб, янгидан-янги қирралари очила бориши шубҳасиздир. 1 Кендзабуро Оэ. Время малых жанров// Иностранная литература. 1965. №8. С.223. 243 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Доц.Г.Саттарова ёзишича: “ХХ асрнинг 90-йилларига келиб ҳикоя жанри бадиий жиҳатдан такомиллашиб борди. Бу даврга хос белгилардан бири шундан иборатки, ёзувчиларимиз ўз ижодий эркинликлари туфайли ноанъанавий кўринишдаги, янги типдаги қаҳрамонларни, ўзига хос миллий характерларни адабиётга олиб кира бошладилар. Бу ҳолат мустақиллик даври насрида кўпроқ акс эта бошлади. Социалистик реализм методидан чекинган ижодкорлар эндиликда янгиликларга юз бура бошлашди. Совет пропагандаси вақтида прогрессив адабиёт сифатида тақдим этилган Аргентина, Испания, Япония ва Туркия адабиёти энди илғор адабиёт сифатида кўрилмоқда эди. Хорхе Луис Борхес, Хулио Кортасар, Рюноскэ Акутагава, Ясунари Кавабата, Кобо Абэ асарлари рус тилидан таржима қилинган бўлса, турк тилидан ўнлаб бадиий, фалсафий ва илмий асарлар тўғридан-тўғри ўгирила бошланди. Қардошлик ришталари матн ости руҳиятида ҳам сезилиб тургани боис, адабиёт ихлосмандалри бу асарларни чанқоқлик билан ўқиди”2. Бу талқин фақатгина масаланинг битта томонини идроклайди холос. Негаки, рус адабиётида А.Чехов, Ф.Достоевский, И.Тургенев, Л.Толстойнинг бадий- услубий изланишларида поэтик конструкция макон ва замон оралиғида кечаётган айрим маиший муаммоларни умуминсоний тарзда гавдалантира олиш манерасига эгалиги билан ўлчанади. Яъни ижодкор даврнинг фарзанди бўлиши билан ўзининг миссиясидаги тафаккур салмоғини тўғри англай олиши ҳам муҳим. Шу маънода, ХХ аср ўзбек ва инглиз насридаги бадиий маҳорат миқёслари ҳам услубда, ҳам шаклда, ҳам мазмунда, ҳам ғояда ягона эстетик марказда уюшиши табиий эканлиги аёнлашди. Ҳикояда энг кичик деталь ёзувчи ижодий оламининг бениҳоя катта тафаккур салоҳиятига эга эканлигини ҳам исботлаб бе