SURXONDARYO VILOYATIDA MEVA ISHLAB CHIQARISH KO‘RSATKICHLARINI XO‘JALIKLAR TOIFALARI BO‘YICHA TAHLILI

Аннотация

Данное исследование заключается в определении средней продолжительности влияния роста цен на увеличение объемов производства продукции в сельскохозяйственных предприятиях, занимающихся выращиванием фруктов и овощей в Сурхандарьинской области. Annotation. This study aims to determine the average duration of the impact of price increases on the growth of production volumes in agricultural enterprises engaged in fruit and vegetable cultivation in the Surkhandarya region. Kalit so‘zlar: avtoregressiya modeli, ishlab chiqarish samaradorligi, iqtisodiy holat, ishlav chiqarish hajmi, narx Ключевые слова: авторегрессионная модель, эффективность производства, экономическое состояние, объем производства, цена Keywords: autoregressive model, production efficiency, economic condition, production volume, price. 2023-yilning yanvar-dekabr oylarida barcha toifadagi xo‘jaliklar tomonidan 180 300 tonna meva ishlab chiqarildi. Meva ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarini xo‘jaliklar toifalari bo‘yicha tahlil qilinganda, meva ishlab chiqarish umumiy hajmidan 57,6 foizi dehqon va tomorqa xo‘jaliklari hissasiga, 39,3 foizi fermer xo‘jaliklariga, 3,1 foizi qishloq xo‘jaligi faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlar hissasiga to‘g‘ri kelishini ko‘rish mumkin. Eng kam foiz qishloq xo‘jaligi korxonalariga mos kelganligi ko‘rinib turibdi va shuning uchun e’tiborni qishloq xo‘jaligi faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlarga qaratib, ular ustida foyda keltiruvchi modellarni tuzishga qaror qildik. Modеllar kеlajakda mеva-sabzavot mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini rеjalashtirish orqali viloyat yalpi hududiy mahsulotning oshishiga еrishishda qo‘llanilishi mumkin. Ushbu tadqiqot Surхоndаryо vilоyаtidagi mеvа-sаbzаvоt yetishtirib beruvchi qishloq xo‘jaligi korxonalarida narxning o‘sishi mаhsulоt ishlаb chiqаrish hаjmi о‘sishigа ta’sirining o‘rtacha davomiyligini aniqlashdan iborat va bu tadqiqotni amalga oshirish uchun 2009-2023-yilgacha Surxondaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi korxonalari tomonidan yetishtirilgan meva hajmi va o‘sha paytlardan mos amaldagi narxlardan foydalanish maqsadga muvofiq (1-jadval). 1-jadval Mevaning Yetishtirilgan Yetishtirilgan Mevaning amaldagi № Davr meva hajmi № davr meva hajmi amaldagi narxi narxi (ming (tonna) (tonna) (ming so`m) so`m) 113 ` 1 2009 593 1088930 9 2017 1241 4224658 2 2010 549 1349362 10 2018 1557 6845793 3 2011 963 2896158 11 2019 2321 6878113 4 2012 952 2390966 12 2020 3651 6382005 5 2013 1153 3548049 13 2021 4453 7906894 6 2014 1064 4084023 14 2022 4592 9051176 7 2015 2320 5374267 15 2023 5089 9908790 8 2016 2194 3779490 16 2024 5680 10007892 Cheksiz sondagi lag o‘zgaruvchili dastlabki modelning parametrlarini hisoblash uchun Koyk usulini qo‘llaymiz. Tаhlillar Grеtl 2021а pаkеtidаn fоydаlаnib аmаlgа оshirildi. Модель 1: МНК, использованы наблюдения 2010-2024 (T = 15) Зависимая переменная: mevahajmi Коэффициент Ст. ошибка t- p-значение статистика const −353,470 310,979 −1,137 0,2779 Narx 0,000258071 9,53394e-05 2,707 0,0191 ** Meva hajmi_1 0,649734 0,170228 3,817 0,0025 *** Среднее завис. 2518,600 Ст. откл. завис. перем 1719,626 перемен Сумма кв. остатков 2873374 Ст. ошибка модели 489,3341 R-квадрат 0,930594 Исправ. R-квадрат 0,919026 F(2, 12) 80,44803 Р-значение (F) 1,12e-07 Лог. правдоподобие −112,5062 Крит. Акаике 231,0124 Крит. Шварца 233,1365 Крит. Хеннана-Куинна 230,9897 параметр rho 0,222058 h-статистика Дарбина 1,143822 𝑦 = −353,47+0,000258071∙𝑥 +0,649734∙𝑦 +𝑣 𝑡 𝑡 𝑡−1 𝑡 Narx bo‘yicha koeffitsient 0,000258071 bo`lib u 5 % ahamiyatlilik darajasida (𝑝 = 0,191) muhim. Bu shuni anglatadiki, narx oshishi meva hajmiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. Oldingi davr meva hajmi bo`yicha koeffitsient 0,649734 va 1%lik ahamiyatlilik darajasida (𝑝 = 0,0025) muhim. Bu esa oldingi davr hajmi joriy davr hajmiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini bildiradi. Model 93% holatlarda meva hajmini tushuntirib bera oladi. F >F bo‘lganligi sababli juda his jad muhimligini tasdiqlaydi. H-statistika bo‘yicha esa xatoliklar orasida avtokorrelyatsiya yo‘qligini taxmin qilinadi. Keyingi qadamda cheksiz sondagi lag o‘zgaruvchili dastlabki model parametrlari hisoblanadi va model tuziladi. Modelning o‘rtacha lagi hisoblanadi. 114 ` Shunday qilib, narxlarning navbatdagi o‘sishi qancha vaqt oralig‘ida qishloq xo`jaligi korxonalarining meva ishlab chiqarish hajmiga ta’sir ko‘rsatishi kelib chiqadi. Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. https://stat.uz/uz/ 2. Ismagilov I.I, Kadichnikova Y.I. ,,Gretl muhitida maxsus ekonometrika modellari” O`quv qo`llanma (Rus tilidan Yurayev B.E tarjimasi)109-112-b 3. Xodiyev B.Y., Shodiyev T.Sh., Berkinov B.B. ,,Ekonometrika” o`quv qo`llanma.142-144-b 115