ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ СИСТЕМНОГО ПОДХОДА В ИЗУЧЕНИИ ПСИХОЛОГИИ ЛИЧНОСТИ

Аннотация

The article analyzes the modern system approach to studying personality psychology. The integrity of mental activity, concepts of norm and pathology, and systemic features of personality development are examined. The issues of personality interaction with the environment, the interrelation of internal and external factors are investigated. The methodological significance of the system approach and its role in psychological research is substantiated. Keywords: personality psychology, system approach, mental norm, integrity of mental activity, psychological adaptation, personality development. 36 КИРИШ Шахс ва унинг психикаси алоҳида-алоҳида муносабатлар, фаолиятлар ёки жараёнларнинг оддий йиғиндиси эмас. Масалан, инсоннинг оиладаги хулқи, ишдаги муносабати, дўстлар даврасидаги ўзини тутиши - буларнинг барчаси бир-бири билан боғланган ва бир бутун тизимни ташкил этади. “Инсон шахси мозаика каби турли бўлаклардан йиғилган эмас, балки яхлит организм каби ўзаро боғлиқ қисмлардан иборат”, деб таъкидлайди психологлар. Ташқи ва ички омиллар шахсда алоҳида-алоҳида мавжуд бўлмайди. Улар мураккаб алоқалар тизимига кириб, янги мазмун касб этади ва янги механизмларни ҳосил қилади. Бу механизмлар инсон шахсининг яхлитлигини ва унинг психикасининг бутунлигини таъминлайди. Масалан, инсоннинг характери, қобилиятлари, эҳтиёжлари ва қадриятлари бир-бири билан узвий боғлиқ бўлиб, уларни алоҳида ўрганиб бўлмайди. Инсонни шахс сифатида ўрганиш унинг ҳаёт тарзини, кундалик фаолиятини, муносабатларини ва ривожланиш хусусиятларини ҳар томонлама таҳлил қилишни талаб этади. “Шахсни тўлиқ тушуниш учун уни ҳаётнинг барча соҳаларида кузатиш керак”, деган фикр бугунги психология фанининг асосий тамойилларидан бирига айланган. Бу эса психологик тадқиқотларнинг асосий мақсади ҳисобланади. Шахсни ўрганишда унинг ҳаётий тажрибаси, қадриятлари, дунёқараши, ижтимоий муносабатлари ва фаолияти яхлит ҳолда таҳлил қилиниши керак. Чунки инсон шахси доимий ривожланишда бўлади ва унинг хулқ-атвори турли вазиятларда турлича намоён бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам замонавий психология фани шахсни яхлит тизим сифатида ўрганишга алоҳида эътибор қаратади. Психологик тадқиқотларнинг яхлит ёндашуви тобора кўпроқ психологиядаги шахсий ёндашув билан боғланиб бормоқда. С.Л.Рубинштейн шундай деган эди: “Шахс психологияси, унинг реал аниқлиги билан психологик ўрганишнинг асосий предмети ҳисобланади. Шу пайтгача психологик методларнинг аксарияти алоҳида жараёнлар ва фаолиятларни ўрганиш билан чекланиб келган. Бундай қисман, яхлит бўлмаган руҳий тадқиқотларнинг асосий сабаби шундаки, бу алоҳида психологик ҳодисалар уларнинг эгасидан ажратилган ҳолда, яхлит субъектга тегишли эканлиги ҳисобга олинмасдан ўрганилган” i. Л.Берталанфи томонидан берилган тизим тушунчаси - ўзаро таъсир этувчи элементлар мажмуаси сифатида таърифланиши, моҳиятан барча объектларга тегишли бўлиб, ҳозиргача мавжуд бўлган барча "тизим" тушунчаларининг асосини ташкил этади. Аслида, илгари ҳам ҳар қандай тадқиқотчига ўрганилаётган объектлар қисмлардан (компонентлар, элементлардан) иборат эканлиги маълум эди. Бироқ, умуман олганда, фан асосан бу қисмларни алоҳида-алоҳида ўрганиш билан шуғулланган. Уларнинг биргаликдаги фаолиятини тадқиқ этиш илмий билишнинг иккинчи даражали масаласи бўлиб қолаверган. Эшби тўғри таъкидлаганидек, яқин вақтларгача илмий изланишлар стратегияси асосан мураккаб бутунни оддий қисмларга ажратиш ва таҳлил қилишдан иборат бўлганii. Инсоннинг психик фаолияти ва унинг турли хил бузилишларини чуқур ўрганишда функционал тизимлар ҳақидаги замонавий тасаввурларнинг самарали қўлланилиши жуда муҳим аҳамият касб этади. Бу ёндашув турли хил алоҳида фактларни бир бутун қилиб бирлаштириш ва ҳар бир аниқ ҳолатда уларнинг умумий функционал тизим фаолиятидаги 37 ўрни, аҳамияти ва таъсирини ҳар томонлама баҳолаш имконини беради. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, бундай тадқиқотларда етакчи ўрин алоҳида қисмларни ўрганишга эмас, балки кичик тизимларнинг ўзаро мураккаб муносабатларини чуқур таҳлил қилишга қаратилади. Бу эса бутун тизимнинг ишлаш механизмларини тўлиқроқ тушуниш имконини беради. Бутун мураккаб тизимнинг фаолият натижаси сифатида намоён бўладиган психик мослашув ҳолати инсон фаолиятини “оператив тинчлик” деб аталадиган махсус даражада самарали таъминлайди. Бу ҳолат инсон организмига нафақат турли хил табиий ва ижтимоий омилларга энг мақбул ва тежамкор тарзда қарши туриш, балки уларга фаол, мақсадли ва ижодий таъсир кўрсатиш имкониятини ҳам яратиб беради. Машҳур олим А.А. Ухтомский ўз тадқиқотларида “оператив тинчлик” ҳолатини ҳаракатга доимий тайёрлик деб таърифлаган. У таъкидлаганидек: “Бу тайёргарлик қанчалик юқори даражада ва мукаммал ташкил этилган бўлса, турли мураккаб шароитларда “тезкор” ва оқилона муносабат кўрсатиш қобилияти шунчалик юқори даражада намоён бўлади”iii. Бу фикрни давом эттириб, таниқли тадқиқотчи Р.М.Баевская қуйидагиларни ёзади: “Мослашув жараёнлари организм ичидаги мувозанатни ва организм билан ташқи муҳит ўртасидаги уйғунликни доимий равишда сақлашга қарат