OʻSMIR VA OʻSMIRLARDA XAVOTIRLANISH NAMOYON BOʻLISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

oʻsmirlik davri — bu shaxsning hayotidagi muhim va o‘zgaruvchan bosqich bo‘lib, u ko‘plab psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu davrda xavotirlanish ko‘plab o‘smirlar uchun tabiiy hol hisoblanadi. Ushbu maqolada oʻsmirlar orasida xavotirlanishning psixologik xususiyatlari, uning sabab va oqibatlari, shuningdek, bu muammoni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kalit so'zlar: oʻsmirlik, xavotir, psixologik xususiyatlar, ijtimoiy ta'sir, o'z-o'ziga ishonch, identitet, stress. O‘smirlarning yangi ijtimoiy jixatdan tashkil topgan va rang-baranglantirilgan faoliyatini uning psixologik hamda shaxsning tarkib topishiga asos, sharoit hamda vosita bo‘lib xizmat qiladi. O‘smirlik yoshiga yetganda bolalarda burch va javobgarlik tuyg‘ulari yetarli darajada o‘sgan bo‘ladi. Mana shu davrda kattalar tomonidan bolalarga bemalol ish topshirishni ishonadilar o‘smirlarni oilada «kichkina» deb hisoblamay ulardan xo‘jalik ishlariga yordam berish, topshirilgan ishga javob berishni talab qiladilar. Ular bilan maslahatlashadilar baʼzi o‘smirlar ayniqsa ular o‘rta maktab yoshining oxiriga borganda hatto o‘z yaqinlarining qo‘llovchi va tayanchi bo‘lib qoladilar. O'smirlarning jismoniy xususiyatlari: Bu davrda yigitlar ham, qizlar ham tez o'sadi. Gormonlarning ko'tarilishlari, teri bilan bog'liq muammolar va umumiy holatning tebranishlari ko'proq namoyon bo'lishi bilan bir qatorda, radikal jismoniy o'zgarishlar sodir bo'ladi va bu organizmning barcha tizimlari uchun stress bo'ladi. Qizlarda Jinsiy balog'atga etish davrida qizlarda kuzatiladi:  shakllarning dumaloqlashishi;  vaznning oshishi;  ko'krak bezlarining o'sishi;  qo'ltiq osti va chov mintaqasida tuklarning paydo bo'lishi;  menstruatsiya sikli shakllanishi va boshqalar. O'g'il bolalarda Erkak jinsida fiziologik o'zgarishlarning kuchayishi taxminan qizlarga qaraganda bir yil kechroq boshlanadi. Bu davr uchun xos:  keskin o'sish;  chanoq suyaklarining erkak tipiga qarab rivojlanishi; 89 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si  yelkaning kengayishi;  mushaklarning o'sishi;  tashqi jinsiy a'zolarning kattalashishi;  ovozning qo'polashishi. O'smirlik yoshidagi ijtimoiy va hissiy xususiyatlar Voyaga yetayotgan qizlar va yigitlar jamiyatda yashashni va uning boshqa a'zolari bilan o'zaro aloqada bo'lishni o'rganadilar. Ammo psixoemotsional va irodaviy sohalarning shakllanish jarayonlari, gormonal va fiziologik o'zgarishlar ijtimoiy xulq-atvorga ta'sir qiladi. Mutaxassislar o'smirlik davrining bir qator xususiyatlarini ajratib ko'rsatadilar, ular atrofdagilar uchun muhimdir. O'smirlik yoshi — bu bolalik va kattalikni aniq ajratib turadigan muhim davr. Bu davr shaxsiy va fiziologik o'zgarishlar bilan xarakterlanadi. Ota-onalar va o'qituvchilar o'smirlik yoshidagi psixologik xususiyatlarni inobatga olishlari muhimdir, chunki bu davrda bolalar bilan bog'liqlikni yo'qotmaslik zarur. Shu davrda zararli odatlar paydo bo'lishi, yomon guruhlarga tushish va xavfli xatti-harakatlar xavfi oshadi. O‘smirlarda bu davrda psixologik jarayonlarining tezlashiga sabablardan biri bu albatta fiziologik holatining aktivlashish davriga to‘gʻri kelishi bilan izohlanadi. Bu davrda ularda bosh miya po‘stining po‘stloq ostida qismlari ustidan kontrolligi ortib boradi, po‘st va po‘st ostida qismlari doimiy ravishda birga harakat qiladi. Ayrim xollarda po‘stloq osti qismining faoliyatini kontrol qilmay qoladi. Bu oʻsmirning besabrliligi, jizzakiligi va emotsional hislariga berilganligidan dalolat beradi. Tormozlash reaktsiyasini paydo qilish xarakteri turg‘un bo‘lmay qoladi. Qo‘zg‘alish jarayonlari baʼzan shu qadar kuchli bo‘ladiki, o‘smir yoqimsiz harakterlarini tormozlay olmay o‘zini tuta olmay qoladi. Qo‘zg‘alish jarayonlari jo‘shqin va tez o‘sadi. Ikkinchi tomondan o‘smir kuchli hayajonlanish paytida ayniqsa tegishli ijtimoiy sabablari asosida hayajonlanganda o‘z hatti-xarakatlarini idora eta olmaydi. O‘smirlik yoshida ikkinchi signal sitsemasining roli kuchaya boradi. Qo‘zg‘ovchi vazifasini bajaruvchi so‘z bilish jarayonida boshqa kishilar bilin munosabatda bo‘lishda va o‘z hatti-xarakatlariga baho berishda ko‘proq rol o‘ynay boshlaydi. Shu bilan bir qatorda o‘smirning, nerv sitsemasining o‘sishi hali tug‘ilmagan bo‘lib, tarkib topish bosqichida bo‘ladi. U uzoq vaqt davom etadigan kuchli qo‘zg‘aluvchiga bardosh bera olmaydi. Baʼzan shu sababli ancha tez qo‘zg‘alish holatiga o‘tib ketadi. Bu esa o‘smir nerv sitsemasining maʼlum darajada bo‘shligidan dalolat beradi. Bunday paytlarda o‘smirlarda emotsional hislar uni malum bir manoda qurshab olgan bo‘ladi. Shulardan eng ko‘p hatti-xarakatlariga tasir ko‘rsatadigani xavotirlanish hissining namoyon bo‘lishidir Oʻsmirlik davri – bu shaxsning psixologik, jismoniy va ijtimoiy jihatdan muhim o‘zgarishlar kechirish davri. Ushbu davrda xavotirlanish ko‘plab o‘smirlar uchun tabiiy bir holat bo‘lib, uning namoyon bo‘lishining bir necha psixologik xususiyatlari mavjud: 1. O‘z-o‘ziga ishonchning pasa