MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI HAMDA ERTAK TERAPIYANING AHAMIYATI

Аннотация

maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish, ularning kommunikativ ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda bolalarning nutq rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar, o‘yinlar, muloqot va ertaklar orqali nutqni rivojlantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Ertak terapiyasi esa bolalarning hissiy va ruhiy holatini yaxshilash, tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirishda muhim vosita sifatida e'tirof etiladi. Ushbu ishda ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati va bolalar nutqini rivojlantirishdagi o‘rni batafsil tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: maktabgacha yosh, nutq rivojlantirish, kommunikativ ko‘nikmalar, o‘yinlar, ertak terapiyasi, tarbiyaviy ahamiyat, hissiy holat, ijodkorlik. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqi rivojlanishining muhim bosqichdir. Ushbu davrda bolalar o‘z fikrlarini ifoda etish, muloqot qilish va ijtimoiy aloqalar o‘rnatish ko‘nikmalarini egallashadi. Nutq rivojlanishi uchun turli usullar va metodlar mavjud bo‘lib, ulardan biri ertak terapiyasidir. Ushbu maqolada bolalar nutqini rivojlantirish yo‘llari va ertak terapiyasining ahamiyati tahlil qilinadi. – Bola ulgʻayar ekan, unda soʻzlashishga ehtiyoj paydo boʻla boshlaydi, - dastlab atrofdagilarini taniydi, eshitgan soʻz va jumlalarini asta-sekinlik bilan oʻzlashtiradi. Tilga kirgach esa uning soʻz boyligi jadal oʻsadi. Oddiy soʻzlar, keyinchalik sodda gaplardan va toʻliq, yoyiq gaplardan foydalanadi. Dialogik nutq oilada, ota-ona, aka-opalar davrasida vujudga keladi. Oʻziga kerakli narsani soʻrash uchun harakat qiladi, muloqotga kirishadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda oldindan tayyorlangan mavzularda suhbatlar, teatrlashtirish usullari, sahnalashtirish o‘yinlari, savol-javoblar juda foyda beradi. Ta’kidlash joizki, bola uchun katta yoshli odam savollarga javob topishning yagona vositasi, qiziqarli taassurotlar manbai hisoblanadi. Bola kattalar bilan dialogga kirishishga, narsalar va oʻyinchoqlarga egalik qilishga intilarkan, u ushbu maqsadlarga erishish uchun soʻzdan foydalanishga ehtiyoj sezadi, bа’zida oʻzi tashabbus koʻrsatib, fikr bildiradi. Katta yoshli odam bola bilan dialogga kirishish jarayonida bolaning bir soʻzli fikrlarini grammatik jihatdan toʻliq shakllantirilgan soʻzlarga aylantirish orqali uning kamchiliklarini tuzatadi. Bola o‘rganganlarini faol oʻzlashtiradi va undan oʻz nutqida foydalanadi. Shuning uchun maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishda uning ota-onasi, aka-opalari va tarbiyachilarining hissasi katta. Bolalar nutqini rivojlantirish yo’llari 1. O‘yinlar orqali rivojlantirish: 106 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si • O‘yinlar bolalarning nutq rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Turli o‘yinlar, jumladan, rol o‘ynash, so‘zlarni topish va muloqot o‘yinlari bolalarning so‘z boyligini oshiradi va ularni fikrlarini ifoda etishga undaydi. 2. Muloqot: • Ota-onalar va tarbiyachilar bilan faol muloqot qilish bolalarning nutqini rivojlantirishda muhimdir. Bolalar bilan suhbatlashish, savollar berish va ularga javob berishga rag'batlantirish orqali ularning fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi. 3. Kitob o‘qish: • Bolalarga kitob o‘qish, hikoyalar aytish orqali ularning tasavvurini kengaytirish va so‘z boyligini oshirish mumkin. Har xil janrdagi kitoblar bolalarning qiziqishini oshiradi va nutqiy faoliyatini rag'batlantiradi. 4. Ijodiy faoliyatlar: • Rassomlik, qo‘shiqlar aytish, raqsga tushish kabi ijodiy faoliyatlar bolalarning ijodkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi va ularning nutqiy ifodalarini boyitadi. Ertak terapiyaning ahamiyati Ertak terapiyasi – bu bolalarning hissiy va ruhiy holatini yaxshilash, tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirish uchun foydalaniladigan usuldir. Ertaklar bolalarga hayotiy tajribalarni tushunishga yordam beradi va quyidagi afzalliklarga ega: 1. Hissiy rivojlanish: • Ertaklar bolalarning hissiyotlarini anglashga yordam beradi. Ular turli xarakterlar orqali muammolarni hal qilishni o‘rganadilar, bu esa ularning empatiya qobiliyatini oshiradi. 2. Tasavvur va ijodkorlik: • Ertaklar bolalarning tasavvurlarini kengaytiradi. Ular qahramonlar va voqealar orqali yangi g‘oyalarni kashf etadilar, bu esa ijodkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 3. Nutqni rivojlantirish: • Ertaklarni tinglash va aytish bolalarning so‘z boyligini oshiradi. Ular yangi so‘zlarni o‘rganadilar, hikoya qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. 4. Muammolarni hal qilish: • Ertaklarda ko‘rsatilgan muammolarni hal qilish usullari bolalarga hayotda duch keladigan qiyinchiliklarni yengishda yordam beradi. Ular ertaklardan olingan saboqlarni hayotga tatbiq etishni o‘rganadilar. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish “Ilk qadam” Davlat o‘quv dasturida belgilangan bolalarga taʼlim berishda kompetentsiyaviy yondashuvning muhim qismi sanaladi. 6-7 yoshli bolaning umumiy muhim kompetentsiyalari sifatida birinchi navbatda, kommunikativ kompetentsiya, yaʼni muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda foydalana bilish ko‘nikmasini shaklla