ҚАСДАН ОДАМ ЎЛДИРИШ ЖИНОЯТЛАРИДА ОҒИРЛАШТИРУВЧИ ҲОЛАТЛАРНИНГ ҲУҚУҚИЙ АҲАМИЯТИ

Аннотация

This article analyzes the aggravating circumstances of the crime of intentional homicide, reveals their social danger and legal significance. Aggravating circumstances, in particular, factors related to the cruelty of the crime, the defenselessness of the person, the dangerousness of the criminal intent, and the harm caused to social relations, are studied. The article also draws conclusions about the need to ensure the principles of justice by strengthening liability in aggravating circumstances and ways to increase the effectiveness of the fight against crime. Keywords: intentional homicide, aggravating circumstances, criminal code, liability, social danger. ПРАВОВОЕ ЗНАЧЕНИЕ ОТЯГЧАЮЩИХ ОБСТОЯТЕЛЬСТВ В ПРЕСТУПЛЕНИЯХ, СВЯЗАННЫХ С УМЫШЛЕННЫМ УБИЙСТВОМ Аннотация. В статье анализируются отягчающие обстоятельства преступления умышленного убийства, раскрываются их общественная опасность и правовое значение. Изучены отягчающие обстоятельства, в частности, факторы, связанные с жестокостью преступления, уязвимостью личности, опасностью преступного умысла, вредом, причиненным общественным отношениям. В статье также сделаны выводы о необходимости обеспечения принципов справедливости путем усиления 1271 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 ответственности при отягчающих обстоятельствах и путях повышения эффективности борьбы с преступностью. Ключевые слова: умышленное убийство, отягчающие обстоятельства, уголовный кодекс, ответственность, общественная опасность. Инсон ҳаёти жамиятнинг энг муҳим қадриятларидан бири ҳисобланади. Ушбу ҳуқуқнинг ҳар қандай бузилиши нафақат шахсий, балки ижтимоий тартиб учун ҳам ўта хавфлидир. Қасдан одам ўлдириш жинояти жамиятдаги энг оғир жиноятлардан бири сифатида баҳоланади. Ушбу жиноятнинг оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилиши жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини янада оширади. Мазкур мақолада қасдан одам ўлдириш жиноятларида оғирлаштирувчи ҳолатларнинг ҳуқуқий асослари, уларни квалификация қилишнинг амалий жиҳатлари ва хорижий амалиётдаги тажрибалар ёритилади. Қасдан одам ўлдириш жинояти Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 97- моддасида қуйидагича таърифланади: "Қасдан одам ўлдириш — бошқа шахснинг ҳаётига қасддан тажовуз қилиш ва уни ҳаётдан маҳрум қилиш." Ушбу жиноятнинг асосий хусусиятлари қуйидагилардан иборат: Объекти: Жиноятнинг асосий объекти инсон ҳаёти бўлиб, бу ҳуқуқ туғилган ондан бошлаб ҳаёти тугашигача қонун томонидан ҳимоя қилинади. Объектив томон: Жиноят ҳаракат ёки ҳаракатсизлик орқали содир этилади. Масалан, қурол ишлатиш, заҳарлаш ёки тиббий ёрдам кўрсатмаслик. Субъектив томон: Жиноят доимо қасд нияти билан содир этилади. Қасд бевосита ёки билвосита бўлиши мумкин. Субъект: Жиноят содир этувчи шахс, қоида бўйича, жиноий жавобгарлик ёшига етган ва руҳий жиҳатдан соғлом бўлган шахс ҳисобланади. Оғирлаштирувчи ҳолатларнинг ҳуқуқий асослари. Оғирлаштирувчи ҳолатлар жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини оширувчи ва жавобгарликни кучайтирувчи ҳолатлардир. Улар Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 97-моддаси 2-қисмида аниқ белгиланган. Бу ҳолатларни таҳлил қилганда, уларнинг умумий хусусияти шундаки, ҳар бири жиноятнинг оғирлиги ва оқибатларини кучайтирувчи омил ҳисобланади. Масалан, икки ёки ундан ортиқ шахсни ўлдириш нафақат кўплаб инсонларнинг ҳаётига зарар етказади, балки жамиятдаги қўрқув ва беқарорлик муҳитини ҳам кучайтиради. Шу билан бирга, айбдор шахснинг жабрланувчи хусусиятларини (масалан, ҳомиладор аёл ёки ожиз 1272 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 аҳволдаги шахс) билиб туриб содир этган ҳаракатлари унинг қасд ниятининг шиддатини ва шафқатсизлигини намоён қилади. Бошқа жиноятни яшириш ёки уни содир этишни осонлаштириш мақсадида қасддан одам ўлдириш эса жиноий манфаатларни илгари суриш учун бошқа шахснинг ҳаётини қурбон қилиш ҳолатини ифодалайди. Бундай жиноятларда шахсий манфаат жамият хавфсизлигидан устун қўйилади, бу эса ҳуқуқий тизим учун жиддий таҳдид солади. Шу билан бирга, миллий, ирқий ёки диний адоват сабабли содир этилган жиноятлар нафақат бир кишининг ҳаётига зарар етказади, балки жамиятдаги миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликка ҳам жиддий путур етказади. Бундай жиноятлар ижтимоий тарқоқликни кучайтиради, шунинг учун уларга нисбатан алоҳида қатъий жавобгарлик чоралари белгиланади. Оғирлаштирувчи ҳолатлар жиноятнинг индивидуал ва ижтимоий оқибатларини тубдан ўзгартиради. Улар айбдор шахснинг ҳудбин ва шафқатсиз ниятини акс эттириб, жамиятда жиноятга нисбатан нолерантликни таъминлаш заруратини янада кучайтиради. Шу боис, оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилган жиноятларга нисбатан қонун ҳужжатларида кучайтирилган жавобгарлик чораларининг мавжудлиги адолат принципларини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Хорижий давлатларда қасдан одам ўлдириш жиноятларини квалификация қилиш амалиёти. АҚШ қонунчилигида "биринчи даражали" ва "иккинчи даражали" қотиллик тушунчалари мавжуд. Оғирлаштирувчи ҳолатлар биринчи даражали қотиллик сифатида квалификацияланиб, ўлим жазоси ёки умрбод қамоқ жазоси тайинл