БОЛАЛАРГА НИСБАТАН ТАЗЙИҚ ВА ЗЎРАВОНЛИК ТУШУНЧАСИ ВА УЛАРНИНГ ТУРЛАРИ

Аннотация

This article analyzes the concept of pressure and violence against children, their types and causes. It also studies international and national legal norms on the protection of children's rights, highlights the legal reforms being implemented in this area in Uzbekistan and the priority areas of state policy. International experience in preventing pressure and violence against children and existing mechanisms in national legislation are analyzed, and proposals are made for further improvement in this area. Keywords: children's rights, pressure, violence, child protection, legislation, international norms, state policy. ПОНЯТИЕ ЖЕСТОКОГО ОБРАЩЕНИЯ И НАСИЛИЯ В ОТНОШЕНИИ ДЕТЕЙ И ИХ ВИДЫ Аннотация. В статье анализируются понятия травли и насилия в отношении детей, их виды и причины возникновения. В нем также рассматриваются международные и национальные правовые нормы по защите прав детей, освещаются правовые реформы и приоритетные направления государственной политики, реализуемые в Узбекистане в этой сфере. Проанализированы международный опыт и существующие механизмы в национальном законодательстве по предупреждению 1266 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 жестокого обращения и насилия в отношении детей, а также высказаны предложения по дальнейшему совершенствованию данной сферы. Ключевые слова: права детей, притеснение, насилие, защита детей, законодательство, международные нормы, государственная политика. Ҳар бир бола – келажагимиз пойдевори. Уларнинг хавфсизлиги ва ҳуқуқлари таъминланмасдан туриб, барқарор ривожланиш ҳақида сўз юритиш мумкин эмас. Ушбу масала нафақат инсон ҳуқуқлари, балки жамиятнинг маънавий ва руҳий соғломлиги учун ҳам долзарб аҳамиятга эга. Президентимиз Шавкат Миромонович Мирзиёев Олий Мажлис Сенатининг парламент сайловидан кейинги биринчи мажлисида болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликка қарши курашиш масаласини шахсан назоратга олишини эълон қилди. Давлатимиз раҳбари: «Маданиятимизга хос бўлмаган бундай иллатларга қарши муросасиз муносабатда бўлишимиз ва аёвсиз курашишимиз шарт», – деб таъкидлади. Мамлакат етакчисининг бу масалага алоҳида эътибор қаратиши бежиз эмас. Одатда «айтилмайдиган муаммо» саналадиган мазкур масала билан боғлиқ ҳолатлар расмий статистик маълумотларда ҳам ортиб бормоқда. Болалар ҳар доим меҳр, ғамхўрлик ва эътиборга муҳтож. Уларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тўлиқ кафолатлаш шахснинг шаклланиши, давлат ва жамият тараққиётида муҳим ўрин тутади. Бола ҳуқуқларининг халқаро ва миллий меъёрий-ҳуқуқий асослари Бола ҳуқуқлари – бу инсон ҳуқуқлари тоифасининг таркибий қисми бўлиб, ирқи, жинси, тили, дини, туғилган жойи, миллий ёки ижтимоий келиб чиқиши, мулкий ёки ижтимоий мақомидан қатъи назар, ҳар бир бола эга бўлиши керак бўлган ҳуқуқ ва эркинликлар мажмуасидир. Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 25-моддасида болаларга бағишланган алоҳида банд мавжуд бўлиб, унда «Оналик ва болалик алоҳида ғамхўрлик ва ёрдам олиш ҳуқуқига эга» эканлиги белгиланган. Шу билан бирга, бола ҳуқуқларини махсус тартибга солувчи халқаро ҳужжатлар орасида 1924 йилдаги Женева декларацияси, 1959 йилдаги Бола ҳуқуқлари декларацияси ва 1989 йилдаги Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция алоҳида аҳамиятга эга. «Бола ҳуқуқлари тўғрисида»ги Конвенция болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва таъминлаш бўйича халқаро ҳуқуқнинг энг муҳим ҳужжатларидан биридир. Конвенция 1989 йил 20 ноябрда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган ва 1990 йил 2 сентябрда кучга кирган. 1267 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Ушбу ҳужжат тарихдаги энг кўп ратификaция қилинган инсон ҳуқуқлари ҳужжатларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси мазкур Конвенцияни 1992 йил 9 декабрда ратификация қилган. Мамлакатимизда болаларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича қатор қонунлар қабул қилинган. Хусусан, «Оила кодекси», «Таълим тўғрисида»ги қонун, «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонун, «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида»ги қонун, «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонун кабилар ушбу йўналишдаги асосий меъёрий ҳужжатлардир. Халқаро тажриба ва Ўзбекистонда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш: таҳлил ва таққослаш Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш дунё миқёсида муҳим ижтимоий масала ҳисобланади. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) томонидан 1989 йилда қабул қилинган "Бола ҳуқуқлари тўғрисида"ги Конвенция халқаро стандартларни белгилаб берди ва бу ҳужжат дунёдаги аксарият давлатлар, жумладан, Ўзбекистон томонидан ҳам ратификация қилинди. 1. Европада болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тажрибаси Европа Иттифоқи (ЕИ) ва Европа Кенгаши болаларга нисбатан зўравонлик ва тазйиқни олдини олиш учун бир қатор ҳуқуқий механизмлар жорий қилган. Масалан: 🔹 Лансароте Конвенцияси (2007) – болаларга нисбатан жинсий зўравонликка қарши халқаро ҳуқуқий ҳужжат. 🔹 Европа Иттифоқининг болалар ҳуқуқлари стратегияси (2021–2024) – таълим, соғлиқни сақлаш ва зўравонликдан ҳимоя қилиш чораларини ўз ичига олади.