ABDURAHMON JOMIY: HAYOTI, ILMIY FAOLIYATI VA ASARLARI

Аннотация

Mazkur maqolada buyuk alloma va tasavvuf ahli Abdurahmon ibn Ahmad ibn Muhammad Jomiyning hayoti, ilmiy faoliyati va asarlari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Jomiyning nasabi, kunyasi, laqablari va ilmiy shakllanishi, shuningdek, Naqshbandiya tariqatidagi o‘rni, hukmdorlar bilan munosabatlari va oilaviy hayoti haqida muhim tarixiy ma’lumotlar keltirilgan. Uning shogirdlari va ustozlari bilan bo‘lgan aloqalari ham tahlil qilingan. Maqolaning asosiy qismi Jomiyning arab va fors tillarida yozilgan asarlariga bag‘ishlangan bo‘lib,ularning mavzusi,mazmunivaahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: Abdurahmon Jomiy, tasavvuf, Naqshbandiya, adabiyot, fiqh, islom ilmlari, fors she’riyati, ilmiymeros, asarlar. Ismi, nasabi, kunyasi valaqabi Buyuk alloma Abdurahmon ibn Ahmad ibn Muhammad Jomiy ilm ahli orasida Nuriddin laqabi bilan mashhur bo‘lib, ilk faoliyat davrida unga Imodiddin laqabi ham nisbat berilgan. Ba’zi manbalarda uning kunyasi Abu al-Barakot ekani qayd etilgan. Bu nom va laqablar Jomiyning tarjimai holibilan bog‘liq ravishdamanbalarda ishonchli tarzdazikrqilingan. Nisbati masalasiga kelsak, unga “Jomiy” nisbati berilishi borasida barcha tarixiy manbalar yakdildir. Bu nisbat Xurosondagi “Jom” viloyati bilan bog‘liq bo‘lib, Jomiyning bobosi Shamsiddin Muhammad va otasi Nizomiddin Ahmad asl vatani bo‘lmish Dasht, ya’ni Isfahondan Jom viloyatiga ko’chib o’tgan. Ushbu safar ma’lum siyosiy va ijtimoiy voqealar sababli sodir bo‘lgan. Ularning Jomda yashagan davrida rasmiy hujjatlar va yozma manbalarda 184 “Dashtiy” nisbatidan foydalanilgan. Keyinchalik, oilasi Hirotga ko‘chib kelgach, “Dashtiy” o‘rniga “Jomiy”nisbati ishlatilaboshlangan. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Manbalarda qayd etilishicha, Abdurahmon Jomiy nasaban buyuk faqih, Imom Muhammad Shayboniy – Imom A’zam Abu Hanifaning mashhur shogirdi va Hanafiya fiqh maktabining asoschilaridan biri bilan bog‘liq nasabiy silsilagaega bo‘lgan. Tug‘ilishi, voyagayetishi,ilmiy safarlari Abdurahmon Jomiy hijriy 817-yil Sha’bon oyining 23-kuni Xurosonning Xarjard qishlog‘ida dunyoga kelgan. Ushbu hudud Mashhad va Hirot orasida joylashgan bo‘lib, o‘sha davrda ilm-fan vatasavvuf markazlaridan birisanalgan. Abdurahmon Jomiy ilm ahli bo‘lgan mashhur bir oilada ulg‘aygan. Uning bobosi Shamsiddin Muhammad Dashtiy Xurosondagi yetuk olimlardan biri bo‘lib, fiqh va fatvo sohasida muhim mavqega ega edi hamda Jom viloyatining asosiy diniy-huquqiy arboblaridan biri sanalgan. Otasi Nizomiddin Ahmad esa hanafiy mazhabining yetuk faqihlaridan bo‘lib, arab tili va adabiyotida ham chuqurbilimga egabo‘lgan. Ilmiy shakllanishi vaustozlari Abdurahmon Jomiy yoshligidan aqliy va shar’iy ilmlar bilan shug‘ullanib, bu sohalarni mukammal egallagan. U ilmiy davralarda faol ishtirok etib, o‘z davrining mashhur ustozlaridan fiqh, falsafa, hikmat va boshqa diniy-ilmiy fanlarni o‘rgangan. U otasi bilan birga Hirotga ko‘chib o‘tgan va u yerda hali yosh bo‘lishiga qaramay, yirik olimlar bilan ilmiy munozaralarga kirishgan. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Jomiy hali yosh bola bo‘lib turgan chog‘ida mashhur alloma Alauddin Ali ibn Muhammad Qushchi bilan bahslashib, uni ilmiy mantiq bilan mag‘lub qilgan. Manbalarga ko‘ra, Abdurahmon Jomiy o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan olimlaridan ta’lim olgan. U avvaliga arab tili ilmlarida mashhur bo‘lgan Shayx Junayd Usuliy va Shihobiddin Jojarmiylarning darslarida ishtirok etgan. Keyinchalik, ilm izlab Samarqandga safar qilib, u yerda Xoja Ali Samarqandiy va Qozizoda Rumiy kabi mashhur olimlarning darslariga qatnashgan. Abdurahmon Jomiyning asosiy ustozlari quyidagilardan iborat: 1. Shayx Junayd Usuliy –arab tili vafiqh ilmlari ustozlaridan biri; 2. ShihobiddinJojarmiy –fiqh vafalsafa bo‘yicha mashhur olim; 3. XojaAli Samarqandiy –ilmiy an’analari bilan mashhurolim; 4. QozizodaRumiy –matematik vaastronomiya ilmi ustasi; 5. Shayx Ubaydulloh Ahror –tasavvufvaNaqshbandiya tariqatining yirik vakili. Shogirdlari Abdurahmon Jomiydan ko‘plab talabalar ta’lim olgan bo‘lsa-da, ikki shogirdi o‘zining mashhurligi bilan boshqalaridan ajralib turgan. Bu ikki shogirdning shuhrati sababli, boshqa shogirdlari haqida ma'lumotlar kamroq saqlanib qolgan. Shunga qaramay, tarjima kitoblarida Jomiyning yana ikki shogirdi haqida ma'lumotlar uchraydi. Umuman olganda, Abdurahmon Jomiyning to‘rtta mashhur shogirdi bo‘lgan bo‘lib, ularning ismlari vafot etgan yillariga ko‘ra 185 quyidagicha: 1. Mavlono Abdul G‘afur ibn Solih al-Loriy al-Ansoriy (vafoti hijriy 912-yil); Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Mavlono Abdul G‘afur al-Loriy, to‘liq ismi Abdul