MELATONIN-PROGESTERON O‘ZARO TA’SIRI: UYQUNING GORMONAL REGULYATSIYADAGI ROLI

Аннотация

Melatonin va progesteron o‘zaro ta’siri sirkadiyalik ritmlar, reproduktiv gomeostaz va neyroendokrin muvozanatni tartibga soladi. Uyqu buzilishlari progesteron yetishmovchiligi va gormonal disbalansga sabab bo‘lib, tuxumdon polikistozi sindromi va metabolik sindrom rivojlanish xavfini oshiradi. Bu bog‘liqlikni chuqur o‘rganish gormonal muvozanatni tiklashdamuhim ahamiyatgaega ekanligi ushbu maqolada tahliletiladi. KALIT SO‘ZLAR: Melotonin, progesteron, ovulyatsiya, garmonal disbalans, ovulyator disfunksiya, biologik ritm, lyuteal faza, kortizol,neyroendokrin tizim, metabolizmdisbalans. KIRISH: Melatonin epifiz tomonidan ishlab chiqarilib, uyqu regulyatsiyasi, oksidlovchi stressning kamayishi va neyroendokrin muvozanatni saqlashga yordam beradi. Progesteron esa reproduktiv funksiyani tartibga solib, markaziy asab tizimi orqali sedativ ta’sir ko‘rsatadi va uyqu sifatiga ijobiyta’sirqiladi. Ushbu gormonlarning o‘zaro ta’siri, ayniqsa, tuxumdon polikistozi sindromi va metabolik sindrom patogenezida muhim ahamiyatga ega. Melatonin yetishmovchiligi progesteron sintezining buzilishiga, buesa o‘znavbatida gormonal disbalans vaovulyator disfunktsiyaga olib kelishi mumkin. Tuxumdon polikistozi sindromi va metabolik kasalliklarning rivojlanishida melatonin-progesteron muvozanatining buzilishi hal qiluvchi omillardan biri sifatida ko‘rilmoqda. ASOSIY QISM: Melatonin – epifiz tomonidan ishlab chiqariladigan neyroendokrin gormon bo‘lib, u biologik ritmlarni boshqaradi va organizmning fiziologik jarayonlarini tartibga solishda muhimrol o‘ynaydi. Melatonin – epifiz tomonidan sintez qilinadigan neyroendokrin gormon bo‘lib, u organizmning sirkadiyal ritmlarini tartibga solishda asosiy rol o‘ynaydi. Uning retseptorlari markaziy asab tizimi, endokrin bezlar va periferik to‘qimalarda ekspressiya qilinib, turli fiziologik jarayonlarni boshqaradi. Melatoninningasosiyfunksiyalari: 210  Biologik ritmlarniregulyatsiya qilish:  Gipotalamiksuprakiazmatik yadro orqali biotsikljarayonlarini muvofiqlashtiradi; Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar.  Uyqu- siklini tartibga solib, biologik gormonlar (kortizol, insulin, leptin) sekretsiyasiga ta’sirqiladi;  Reproduktivtizimgata’siri:  Gipotalamo-gipofizar-tuxumdon tizimi orqali gonadotropinlarning siklik sekretsiyasini modulyatsiya qiladi;  Lyuteal fazada progesteron biosintezini qo‘llab-quvvatlab, ovulyator jarayonlarni optimallashtiradi;  Antioksidant va neyroprotektivta’siri  Erkin radikallarni neytrallash orqali oksidlovchistressni kamaytiradi;  Neyrodegenerativ jarayonlarning oldini olishda ishtirok etib, mitoxondrial funksiyani stimullaydi;  Metabolikva immunoregulyator roli:  Insulinsezuvchanligini oshirib, glyukozaning periferik utilizatsiyasiga yordam beradi;  Immunomodulyator xususiyatga ega bo‘lib, yallig‘lanish mediatorlari (IL-6, TNF-α) ishlabchiqarilishini tartibgasolidi;  Stressva kortizol sekretsiyasiga ta’siri  Gipotalamo-gipofizar-buyrak usti bezi tizimi orqali kortizol sekretsiyasini modulyatsiya qilib,stressgaadaptatsiyani ta’minlaydi. Progesteron – tuxumdon sariq tanachasi, buyrak usti bezi va homiladorlikda yo‘ldosh tomonidan sintez qilinadigan steroid gormon. U reproduktiv gomeostaz va endokrin-metabolik muvozanatni ta’minlaydi. Progesteronningasosiyfunksiyalari:  Reproduktivtizimdagiroli:  Endometriyal transformatsiyani induksiya qilib,implantatsiyaga tayyorgarlik ko‘radi;  Gestagenik ta’sirorqali homiladorlikni qo‘llab-quvvatlaydi;  Miotropik ingibitsiya orqali bachadon mushaklarining qisqaruvchanligini pasaytirib, spontan abort xavfini kamaytiradi;  Menstrual siklnitartibga solish:  Lyuteal faza stabilizatsiyasi orqali siklning ikkinchi yarmida endokrin muvozanatni saqlaydi;  Yetishmovchiligi anovulyator sikllar, oligomenoreya va amenoreya holatlarida kechish ehtimolibor;  Gormonalgomeostaz :  estrogen-progesteron antagonizmini ta’minlab, endometriyal giperplaziya va disfunksionalbachadon qonketishlarini oldini oladi;  antiandrogenik ta’siri tufayli giperandrogenemiya va tuxumdon polikistozi patogenizida patogenezidamuhim rolo‘ynaydi;  Metabolikva yurak-qontomir tizimigata’siri:  Insulin sezuvchanligini oshirib, metabolik sindrom va insulinorezistentlik rivojlanish xavfini kamaytiradi;  Antiaterogenik va kardioprotektiv ta’sir ko‘rsatib, giperlipidemiya va ateroskleroz 211 profilaktikasidaishtirok etadi; Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Uyqu markaziy asab tizimi, gipotalamo-gipofizar-buyrak usti bezi o‘qi, melatonin va gamma- aminomoy kislota (GAMK) tizimi tomonidan boshqariladi. Ushbu tizimlarning