ARAB TILIDA SO’Z YASALISHI

Аннотация

Har bir tilda so’z yasalishining o’ziga xos xususiyatlari mavjud. Arab tili ham faqat undosh tovushlarga asoslangan bo’lib, bu xususiyat so’z yasalishida muhim o’rin tutadi. Arab tilida so’z yasalishi “ishtiqoq” deb atalib, uni turli davr olimlari har xil talqin qilgan. Ushbu maqolada ishtiqoqni klassik arab tili davri olimi Ibn Jinniy hamda hozirgi misrlik mashhur olimlardan biri Abdulloh Aminning ishtiqoq haqidagi fikrlari taqqoslangan. Shuningdek, ishtiqoqning 4turi: kichik, katta, eng kattaishtiqoq vanaht usulidaso’z yasash holatlari qisqacha bayon etilgan. Kalit so’zlar: so’z yasalishi, ishtiqoq, Ibn Jinniy, Abdulloh Amin, kichik ishtiqoq, katta ishtiqoq, engkattaishtiqoq, naht, lingvistik almashtirish,lingvistik o’zgartirish. So’z yasalishi har bir tilning eng dolzarb bo’lgan tilshunoslik masalalaridan biridir. Har bir xalqning tili avvalam bor o’sha xalqning qadriyati, kelib chiqishi va eng asosiysi tarixda qay darajada rivojlangan, shuningdek hozirda tilning rivojlanganlik holatini anglatadi. Shu o’rinda Kufa universiteti adabiyot fakulteti professori Dr. Sirvon Abduzohra al-Janabiyning quyidagi fikrlari ahamiyatga molikdir “Agar til o'z egalarining o'zaro muloqotida qadriyatlarni ifodalash vazifasini o'tagan bo'lsa, bu vazifa uning rivojlanish jarayonida tilning barcha imkoniyatlaridan foydalanishni taqozo etadi. Bu jarayon tilnirivojlantirish uchun zarurbo'lgan barcha vositalardan foydalanishga asoslangan. Shu sababdan, har bir til birligining ma'lum bir ma'nosi bo'lishi kerak”1. Bu yerda “til birligi” deganda so’z nazarda tutilmoqda. Ya’ni so’z yasash va uning usullari har bir tilning ichki qonuniyatlariga, tilning o’ziga xos hususiyatlariga bo’ysunadigan o’zgacha birholatdir. 229 1 2008.ملا//ينجنبادنعقاقتشلا .يبانجلاةرهزلادبعناوريا.د Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Vaqt o'tishi bilan insonlarning yangi narsalarga bo'lgan ehtiyoji ortib borishi va yangi kashfiyotlarning paydo bo'lishi natijasida, til o'z egalarining yangi tushunchalarni ifodalash ehtiyojini qondirish uchun kengayib boradi. Bu yerda tilning rivojlanish vositalari asosiy rol o'ynaydi. Til quyidagi vositalar orqali boyib boradi: so'z yasalishi, qo'shma so'zlar, sinonimlar va boshqalar. Bu vositalarning barchasi lingvistik maqsadga -ma'no ifodalashga xizmat qiladi. Xususan, arab tilida so’z yasalishi ham o’ziga hos, boshqa tillarda uchramaydigan hususiyatga egadir. Umumiy tilshunoslikda so’z yasash jarayonini morfemika bo’limi o’rgansa, arab tilida esa so’z va uning yasalishi, turlanishi va tuslanishi morfologiya – “Sarf” bo’limiga kirib ketadi. Arab tilida so’z yasalishi “Ishtiqoq” deb ataladi. “قاقتشلا” – “al-ishtiqāq” terminiga ta’rif bersak, u “so‘zning ikkinchi bir so‘zdan so‘z yasovchi va hosilaning o‘rtasidagi shakl va ma’no jihatdan aloqalarni saqlab qolgan holdayasalishi”2nibildiradi. So'z yasalishi (ishtiqoq) ahamiyati va uni Abu al-Fath Usmon ibn Jinni (hijriy 392- yilda vafot etgan) birinchi bo'lib o'rganganligi haqida to'xtalib o'tamiz. U odatdagi so'z yasalishdan tashqari, boshqaturdagi so'z yasalish usullariniham kashf etgan. So'z yasalishi (ishtiqoq) mavzusi tilshunoslik sohasidagi eng muhim va keng tarqalgan mavzulardan biridir. Deyarli har bir tilshunoslik kitobida so’z yasalishi bo'limi mavjud. Buning sababi, har birtildaso’zyasash jarayoni turlicha vao’ziga xos holatdir. Ibn Jinniyishtiqoqniikki turgabo'ladi: 1.“Kichik ishtiqoq” –ريغصلاقاقتشلا 2.“Eng kattaishtiqoq” –ربكلا قاقتشلا3 Ibn Jinniyning kichik ishtiqoq tushunchasiga ko'ra, so’zning turli shakllaridagi barcha ma'nolar bitta asosga va aslida bir xil ma'noga qaytishi kerak. Shuning uchun, barcha yasalgan so'z shakllari o'rtasidagi bog'lovchi element (o’zak harflar) - bu ularning barchasini birlashtiruvchi asosiy ma'nodir. Misoluchun: ملا (salima)- salomat bo’moq fe'lidan: ملسي–(yaslamu) usalomat bo’ladi ملا–(salaam) salomatlik ملا –(sallama) salom bermoq يملا–(silmiyyun) tinchlikkaoid ميلا–(saliim) sog’lom 230 2БелкинВ.М.Арабскаялексикология.–Москва:ИздательствоМосковскогоуниверситета,1975.–С.57. 32008.ملا//ينجنبادنعقاقتشلا .يبانجلاةرهزلادبعناوريا.د Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Yuqorida so’zni boshiga, o’rtasiga va oxiriga qo’shimchalar qo’shish orqali so’zlar hosil qilindi, lekin so’z o’zagi hisoblangan م ل س harflarning ketma-ketligi o’zgargani yo’q. Demak, bu turli qo’shimchalar asosiy ma'noga qo'shimcha ma'nolar ham qo'shadi, bu sarfda (morfologiya) so’z qolipining o'zgarishi bilan bog’liq holatdir. Kichik ishtiqoqning foydali tomoni shundaki, so’z o’zagiga qo’shimchalar qo’shilganda morfologik tuzilish