“ILM-FAN VA TEXNIKA SOHALARIDA TERMINOLOGIYANING RIVOJLANISHI: ATAMA, ISTILOH VA TERMIN TUSHUNCHALARINING TAHLILI”

Аннотация

Maqolada ilm-fan va texnika sohalarida terminlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, shuningdek, atama va istiloh tushunchalari o‘rtasidagi farq va ularning tilda qanday ishlatilishi tahlil qilinadi. Maqola ilmiy terminologiyaning baynalmilal rivojlanishiga, turli tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarga katta e’tibor qaratadi. Yangi ilmiy tushunchalar va terminlarning yaratilishi, ularga ilmiy yondashuv va aniq ifodaning zaruriyati ko‘rsatiladi. Maqola ilmiy va texnik sohalarda terminologiya ishlab chiqish jarayonlari va tilshunoslikda ularning rolinio‘rganish uchun muhim manbahisoblanadi. Kalit so‘zlar: terminologiya, atama, istiloh, ilm-fan, texnika, tilshunoslik, ilmiy soha, baynalmilalso‘zlar,o‘zlashma, so‘zboyligi, tilrivojlanishi. Ilm fanning rivoji, yangi soxa va predmetlarning yaratilishi inson hamjamiyatida bir qancha yangilik va yengilliklarni vujudga kelishiga zamin yaratmoqda. Buning natijasi o‘laroq mavjud tillarda yaratilgan va yohud vujudga kelgan voqea hodisa bilan birgalikda tabiy ravishda uning nomi ham vujudga keladi. Va bu ikki yangi tushuncha yaniy predmet, ilmiy yangilik va voqea hodisa bir jamiyatda vujudga keladi va so‘ngra boshqa jamiyatlarga ham tarqaladi. Tabiy ravishdabir jamiyatda yuzaga kelgan tushunchaning nomi ham o‘shajamiyat tilida nomlanadi va bu termini har bir til imkoniyatidan kelib chiqqan holda qayta nomlaydi yo qisman o‘z tiliga moslashtiradiva yo to‘g‘ridan to‘g‘ri qabul qiladi. Shuningdek terminlar tamsil etuvchi barcha narsalar ilm fan orqali yuzaga kelgani inobatga olinsa, istilohlarning barchasi “ilmiy til” doirasida o‘rganiladi. Bu o‘z navbatida termin ilim fan, tabiyvoqea hodisa, din bilan chambarchas bog‘liq ekanligiga dalolat qiladi. Ushbu maqolada aynan tadqiq qilinadigan asosiy mavzu va etibor termin va umumjahon olimlarining terminga bergan tariflari va ularning xulosasi tahlilgatortiladi. Termin borasida so‘z yuritilar ekan terminga berilgan ba’zi ta’riflarni korib chiqamiz: “Termin – bu kasbiy (professional) ahamiyatga ega bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasi bo‘lib, kasbiy tushunchani anglatadi, shakllantiradi va ma’lum bir ob’ektlar, ular orasidagi munosabatlarni, ma’lumbir sohanuqtai nazaridan bilish jarayonida ishlatiladi”1. 2-ta’rif: “Ilm-fan, texnika, qishloq xo‘jaligi va boshqa ko‘plab sohalarga oid tushunchalarning aniq ifodasi bo‘lganso‘z yoki so‘zbirikmasiga termin, deyiladi”2. 244 1КодуковМ.Общееязыкознание.–М.,1974.–Б..105. 2ШоабдураҳмоновШ.,АсқароваМ.Ҳозиргиўзбекадабийтили.–Т.:Ўқитувчи,1980.–Б.12. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue1,Fevral 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Albatta termin borasida so‘z borar ekan termin so’ziga teng va yaqin keluchi “atama”, “istiloh” so‘zlarini uchratganmiz, ammo bu yerda biroz to‘xtaladigan nuqtamiz shundaki “atama, termin, istiloh” so‘zlari orasidagi farq, “atama” ilm-fan doirasida qanday ma’no ifodalay, termin nazarada tutilgan predmet, hodisa, voqeani qanchalik ifodalab berishiga diqqat qilish kerak. Bu borada ham terminology olimlarning fikriga yuzlanamiz: S. Usmоnоv, M. Mirhаmidоv, S. Hаsаnоvlаrning fikrichа: “ .... аtаmа sо‘zining mаʼnоsi termin sо‘zining mаʼnоsigа nisbаtаn keng bо‘lib, u bаrchа nаrsаlаrning nоmi sifаtidа tushunilаdi, termin esа muаyyаn bir tоr sоhаdа qо‘llаnuvchi rаsmiylаshgаn sо‘zdir. Shu mаʼnоdа, “termin” tushunchаsi «аtаmа» tushunchаsiningichigа kiruvchi ilmiy-lugʻаviy birlikdir”. Ya’niy bundan anglashiladiki termin atamaning maxsus soxalarga yo‘naltirilgan qismiga beriluchi nomdir. Shuningdek ushbu qarashlarga ham diqqat qiladigan bo‘lsak, ba’zi olimlar termin so‘zi Rassiya olimlarining ilmiy izlanishlari va tadqiqlarining o‘rganilishi natijasida turkiytillarga kirib kelgan vaasl kelib chiqish manbai lotintili(Termin so‘zilotin tilidаn olingаn bo‘lib, terminus - “oxiri”, “chek” , “chegаrа”, “tugаsh” degаn mа’nolаrni bildirаdi. Istilohdа tilning mа’lum sаthidаginа qo‘llаnilib, mа’lum so‘z yoki so‘z birikmаsining mа’nosini xususiy mа’no bilаn ifodаlаb beruvchu so‘z birikmаsi hisoblаnаdi3) bo‘lganligini inobatga olsak ushbu termin atamasi baynalminal tushuncha hisoblanadi. “Istiloh” ( " حلاطص" (termin) so‘zi, so‘zni uning lug‘aviy ma’nosidan boshqa bir ma’noga o‘tkazish jarayonini anglatadi, bu o‘zaro aloqaga asoslanadi. Boshqacha aytganda, istiloh — bu ma’lum birguruh odamlari orasida bir so‘znidastlabki ma’nosidan boshqabir ma’noga o‘tkazish bo‘yicha kelishuvdir. Bu o‘zgarish so‘zlar o‘rtasidagi umumiylik va maxsuslik, yoki ularning biror amalda ishtirok etishi, yoki o‘xshashliklariga asoslanadi. Aytish mumkinki, olimlar va mutaxassislartilidaso‘zi “حلاطص”ham o‘znavbatida birtermindir”[4][5][6]. Janob Ja’fari Langarudi Huquqiy Lug‘at kitobida yozadiki, “istiloh — bu so‘z bo‘lib, u maxsus bir soha yoki fan doirasida o‘zining lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, ilmiy maqsadlar va texnik tushunchalarni tushu