HEKAYƏ VƏ ONUN MƏZMUNCA NÖVLƏRI: NOVELLA VƏ BƏDII OÇERK

Аннотация

The article explains the issue of the epic genre in written literature. Then, the story, which is one of the leading genres of the written epic genre, and its content types are also analyzed. Thus, the theoretical issues and different features of the novella and fiction essay, which are included in the content types of the story, were analyzed by the researcher in a unique way. Keywords:epicgenre inwritten literature, genres, story, novella,fiction essay Bədii əsərlər öz quruluşları, formaları, həcmlərinə görə bir-birindən fərqlənir. Hələ e.ə. Aristotel bədii əsərləri epik, lirik, dramatik kimi 3 növə ayırmışdır. Fransızcadan götürülmüş janr sözünün mənası cins və ya növ deməkdir. Ədəbi növlər bütün ölkələrdə eyni zamanda, eyni şəkildə yaranmamışdır. Qədim Yunanıstanda əvvəl epos, sonra lirika, sonra dram yaranmışdır. İngiltərədə isə əsasən əvvəlcə dram, sonra lirika, sonra epik janr inkişaf etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında isə əvvəl lirika, sonra epik janr, daha sonra dramaturgiya XIX əsrdən inkişaf etməyəbaşlamışdır. Bədii yaradıcılıqda maddi aləmin, cəmiyyətin, ictimai varlığın təhkiyə, nəql yolu ilə təsvirinə epik növ deyilir. Epik növ II və III şəxsin dilindən nəql edilir. Epik növ özünü həm şifahi xalq ədəbiyyatında, həm dəyazılı ədəbiyyatda aşağıdakıjanrlarda əks etdirmişdir. I. Epiknövün şifahi xalqədəbiyyatınadaxilolanjanrları: 1.Epos 2.Dastan 3.Əsatir 4.Əfsanə 5.Rəvayət 6.Nağıl 7.Lətifə II.Epiknövünyazılı ədəbiyyatınadaxilolanjanrları: 1.Hekayə 2.Novella 3.Povest 4.Roman 5.Bədiioçerk 6.Felyeton 7.Təmsil 8.Xatirəədəbiyyatı (memuar) 9.Epik poema 10.Biblioqrafiya vəs. Epik əsərin cövhəri, mayası hər hansı bir həyat hadisəsidir. Məhz bu hadisə vasitəsi ilə qəhrəmanların xarakteri açılır, onların arzu və düşüncələri bədii-təsvir obyektinə çevrilir. Hadisəçilik epizmin ən xarakterik cəhəti olsa da, hər cür hadisə müəllif məramının, əsərin əsas ideyasının açılmasında eyni dərəcədə xarakterik deyildir. Ən xarakterik hadisə əsasında əsər www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 qurmaq sənətkardan xüsusi məharət tələb edir. Hadisə gərək həm təsvir olunan dövrün real mənzərəsini verməyə, həm hadisələrin iştirakçısı olan insanların xarakterinin açılmasına, həm də müəllifqayəsinin,əsərin ideyasının ifadəsinəköməketməsidir. Epik sözü yunanca eposdan alınmışdır və mənası nağıl etmək deməkdir. Belə əsərlərdə yazıçı insanlar, hadisələr və ümumən həyat həqiqəti haqqında söyləməkyolu ilə varlığı təsviredir. Epik əsərlərdə süjet, əhvalat, tip və tipik şərait mühüm əlamətlərdir. Burada əsas məsələ söz düzümündə deyil, hadisədədir. Elə buna görə də bütün epik əsərlərdə süjet olduqca vacibdir. Süjetsizhadisə,hadisəsizisə epik əsərlər təsəvvürə gəlmir. Epik əsərlərə aid olan epos sözünün II mənası da vardır. Belə ki, şifahi xalq ədəbiyyatına məxsus janr olan xalq poemalarına, xalq dastanlarına da epos deyilir. Məsələn: “Koroğlu” eposu, “AşıqQərib”eposu vəs. Epik əsərlərşəkli yazılışınagörə3formada olur: 1.Nəzm formasında: Janr baxımından əsasən klassik poemalar və təmsillər, alleqorik əsərlər bura daxildir. Klassik ədəbiyyatımızda nəzm formalı epik əsərlərin gözəl, fundamental nümunələri yaradılmışdır. Xaqaninin, Nizaminin, Xətainin, Fədainin, Arif Ərdəbilinin, Əvhədinin və başqalarının məsnəvi poemaları nəzm formalı epik əsərlərin gözəl, bənzərsiz nümunələridir. 2.Nəsr formasında: Janr baxımından əsasən hekayə, novella, povest, oçerk, romanlar və s. bura daxildir. M.S.Ordubadinin romanları,Y.V.Çəmənzəminlinin hekayəvə romanları vəs. 3. Həm nəsr, həm də nəzm formasında. Yəni eyni əsərin içində nəsrlə nəzmin növbələşməsi. Məsələn: A.Bakıxanovun “Kitabi-Əsgəriyyə”hekayəsi Epik əsərlər üçün ən xarakterik cəhətlərdən biri monumentallıqdır. (möhtəşəmlilikdir-U.Q.) Epik növdə həyatı bütün ziddiyyətləri ilə göstərmək imkanları böyükdür. Lakin epik əsərlərin hamısı eyni həcmdə olmur. Ədəbiyyatşünaslıq kitablarında epik əsərlər əsasən formaca 3 yerə ayrılır:  Kiçik həcmli epik əsərlər. Həyatın bir epizodu, bir momenti verilir: təmsil, hekayə, novella, oçerk daxildir.  Orta həcmli epik əsərlər. İnsan həyatının bir dövrü, bir mərhələsi təsvir edilir və bir neçə tiplərveriləbilər: povest daxildir. Böyük həcmli epik əsərlər. İnsan həyatının tam təfərrüatı ilə verilən həyat yolu təsvir edilir. Bir çox tiplər və onların silsiləsi verilə bilər: roman, epopeya daxildir. Ədəbiyyat tariximiz o qədər zəngindir ki, bu ədəbi janrların hamısına nümunələr gətirmək problem deyildir. “Şamo”, “Saçlı qız” kimiçoxşaxəli birepopeyalarınyaranması ədəbiyyat tariximizdəəhəmiyyətlibirhadisədir. Epik əsərlərin ən çevik, geniş yayılan janrlarındandır. Mir Cəlalın sözü ilə desək: “Şifahi ədəbiyyatda nağıl nədirsə, yazılı ədəbiyyatda hekayə odur”. Lakin nağıl ilə hekayəni eyniləşdirmək olmaz. Yazılı ədəbiyyatda xalq nağıllarının ruhuna uyğun müəllif nağılları (müəllifi məlum olan nağıllar-U.Q.) da vardır ki, buna ədəbiyyatşün