TIBBIYOTGA OID ILMIY MATNLAR TARJIMASIDA EKVIVALENTLIK VA LINGVOMADANIY TAFOVUTLAR: INGLIZ, RUS, FRANSUZ VA O‘ZBEK TILLARI MISOLIDA

Аннотация

Ushbu maqolada tibbiy matnlarni tarjima qilishda ekvivalentlik va lingvomadaniy tafovutlar muammosito’rttatilda misollaryordamida ko’rib chiqilgan. Kalit so’zlar: ekvivalentlik, lingvomadaniy, leksik ekvivalentlik, tafovut, tibbiyterminologiya. Tibbiyot — inson salomatligi va hayotini saqlashga qaratilgan muhim soha. Tibbiy bilim va texnologiyalarining global miqyosda tarqalishi tibbiy matnlarning turli tillarga tarjima qilinishini taqozo etadi. Ingliz, rus, fransuz va o‘zbek tillari tibbiy adabiyotda keng qo‘llaniladigan tillar sirasiga kiradi. Ushbu maqola tibbiyotga oid ilmiy matnlarni tarjima qilishda ekvivalentlik va lingvomadaniy tafovutlar muammosiniko‘rib chiqadi. Ekvivalentlik — tarjimaning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, tarjima qilinayotgan matnning asl nusxadagi ma’nosini to‘liq va aniq yetkazishni nazarda tutadi. Tibbiy matnlarda ekvivalentlikka erishish ayniqsa muhimdir, chunki xato tarjima tashxis qo‘yishda, davolashda va bemorning ahvolini baholashda jiddiyoqibatlarga olib kelishimumkin. Tibbiy matnlarni tarjimaqilishdaquyidagi ekvivalentlik turlari ajratiladi:  Leksik ekvivalentlik — tarjima qilinayotgan tildagi so‘z yoki terminning asl nusxadagi so‘z yoki terminga to‘liq moskelishi.  Grammatik ekvivalentlik — tarjima qilinayotgan tildagi grammatik konstruksiyalarning asl nusxadagi grammatik konstruksiyalarga moskelishi.  Semantik ekvivalentlik — tarjima qilinayotgan matnning ma’nosining asl nusxadagi ma’noga to‘liq moskelishi.  Pragmatik ekvivalentlik — tarjima qilinayotgan matnning asl nusxadagi kommunikativ funksiyasini bajarishi. Lingvomadaniy tafovutlar — turli tillarda so‘zlovchi xalqlar madaniyatidagi farqlar tufayli yuzaga keladigan til xususiyatlari. Tibbiy matnlarda lingvomadaniy tafovutlar tarjimada qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Masalan, turli tillarda tibbiy terminlar va tushunchalar turlicha ifodalanishi mumkin. Shuningdek, turli madaniyatlarda bemorlar bilan munosabat, kasallikni qabul qilish vadavolash usullari ham farq qilishimumkin. Ingliz, rus, fransuz va o‘zbek tillari tibbiy terminologiya va leksikada o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, ingliz tilida ko‘plab tibbiy terminlar lotin tilidan kelib chiqqan bo‘lsa, rus tilida slavyan tillaridan o‘zlashgan terminlar ko‘p uchraydi. Fransuz tilida esa nemis tilidan o‘zlashgan terminlar ham mavjud. O‘zbek tilida esa arab va fors tillaridan kirib kelgan tibbiy terminlar ko‘p qo‘llaniladi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Bundan tashqari, ushbu tillarda tibbiy matnlarning uslubi va tuzilishi ham farq qilishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi tibbiy matnlar odatda aniq va qisqa bayon etish uslubiga ega bo‘lsa, rus tilidagi matnlarda emotsional va metaforik ifodalar ko‘proq uchraydi. Fransuz tilidagi matnlarda esa murakkab grammatik konstruksiyalar va stilistik figuralar ko‘proq qo‘llaniladi. O‘zbek tilidagi tibbiy matnlarda esaxalqona tilga yaqin iboralar vametaforalar ham uchraydi. Leksikekvivalentlikvaterminlar:  Ingliztili: "myocardial infarction"  Rus tili:"инфарктмиокарда"  Fransuztilida:"infarctus dumyocarde"  O’zbek tilida:"miokard infarkti" Ushbu misolda ko’rib turganimizdek, tibbiy terminlar turli tillarda turlicha ifodalanadi.Tarjimon leksik ekvivalentlikkaerishish uchun tegishliterminlarni to’g’ri tanlash kerak. Grammatik ekvivalentlik:  Ingliztili:"The patient was admittedto thehospital."  Rus tili:"Пациентбыл госпитализирован вбольницу."  Fransuztili:"Le patient aété admisà l'hôpital."  O’zbek tili:"Bemor kasalxonaga yotqizildi." Ushbu misolda tarjimon grammatik ekvivalentlikka erishish uchun gapning tuzilishini tarjima qilinayotgan tilninggrammatik qoidalarigamoslashtirishilozim. Semantik ekvivalentlik:  Ingliztili:"The patient complained ofaheadache."  Rus tili:"Пациентжаловался наголовную боль."  Fransuztili:"Le patient seplaignait demauxde tête."  O’zbek tili:"Bemor boshog’rig’idanshikoyat qildi." Pragmatik ekvivalentlik:  Ingliztili:"Take two pillsthree times aday."  Rus tili:"Принимайтеподве таблеткитриразавдень."  Fransuztili:"Prenez deux comprimés trois fois parjour."  O’zbek tili:"Kuniga uch martaikkitadan tabletka iching." Yuqoridagi misolda dorini qabul qilish bo’yicha ko’rsatmalar turli tillarda bir xil bo’lsada , iboralar va so’zlar turlicha ishlatilishi mumkin. Tarjimon pragmatic ekvivalentlikka erishish uchun ko’rsatmalarning maqsadini vaauditoriyasini hisobga olish kerak. Lingvomadaniytafovutlar:  Ingliztili:Thepatient is in critical condition."  Rus tili:"Состояниепациентакритическое."  Fransuztili:"L'état dupatient estcritique."  O’zbek tili:"Bemorning ahvoli og’ir." www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Ushbu misolda "critical condition" iborasi turli tillarda turlicha ifodalanishi mumkin. Tarjimon