TURLI TIZIMLI TILLARDA MAQOLLARNING UNIVERSAL VA XUSUSIY XUSUSIYATLARI: O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARINING QIYOSIY TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollarning universal va milliy-xususiy jihatlarini qiyosiy tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqollar xalq donoligini, madaniy qadriyatlarini va ijtimoiy me’yorlarini aks ettiruvchi til birliklaridir. Tadqiqot davomida maqollarning umumiy mavzulari – halollik, vaqtning qadri, mehnat va insoniy fazilatlar kabi mavzular har ikkala tilda ham mavjudligi aniqlangan. Shu bilan birga, maqollarda uchraydigan madaniy obrazlar, metaforalarva tilbirliklari o‘ziga xos milliy xususiyatlarga ega. Maqolada maqollarni tarjima qilishda uchraydigan muammolar va ularni hal etish yo‘llari ham ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari tilshunoslik, tarjimashunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida ilmiyizlanish olibborayotgan tadqiqotchilaruchun muhimahamiyatga ega. Kalit so‘zlar:maqollar, universal xususiyatlar, milliy qadriyatlar, qiyosiy tilshunoslik, tarjima muammolari,ingliztili,o‘zbektili. 1.KIRISH Maqollar xalq og‘zaki ijodining qadimiy va muhim namunalari bo‘lib, ular avloddan- avlodga o‘tib kelayotgan donolik, tajriba va hayotiy saboqlarni ifodalaydi. Har bir xalq o‘zining madaniy qadriyatlari va ijtimoiy hayotini maqollar orqali ifodalagan. Shu bilan birga, dunyo xalqlari o‘rtasida umumiy mavzular ham mavjud bo‘lib, ular insoniyatning umumiy tajribasi va hayotiyqadriyatlarini aks ettiradi. Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollarning universal va milliy-xususiy jihatlarini qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan. Maqolada maqollarning umumiy mavzulari va madaniy xususiyatlari, shuningdek, ularni tarjimaqilishdagi muammolarko‘rib chiqiladi. 2.METODOLOGIYA 2.1TadqiqotDizayni Tadqiqot sifatli (qualitative) qiyosiy tahlil asosida olib borildi. Maqollarning semantik, grammatik va madaniy jihatlari tahlil qilinib, o‘zbek va ingliz tillaridagi o‘xshash va farqli tomonlarianiqlashga harakat qilindi. 2.2Ma’lumotlarni To‘plash Tadqiqot uchun o‘zbek va ingliz tillaridan 200 ta maqol tanlab olindi (har ikkala tildan 100tadan). Maqollar quyidagi manbalardan olindi: MaqollarLug‘atlari:O‘zbek vaingliz tillaridanashr etilgan maqollarto‘plamlari. Badiiy Asarlar va Xalq Og‘zaki Ijodi: Maqollar xalq ertaklari va adabiyotlaridan ham yig‘ibolindi. Internet Manbalari va Ilmiy Maqolalar: Akademik manbalar va maqollarga oid ilmiy tadqiqotlardan foydalanildi. 2.3Ma’lumotlarni TahlilQilish Tanlab olingan maqollar tematik yo‘nalishlar asosida quyidagi mezonlar bo‘yicha tahlil qilindi: SemantikTahlil:Maqollarning umumiy mavzulariva ma’nolari tahlilqilindi. Strukturaviy Tahlil: Maqollarning grammatik tuzilishi va sintaktik xususiyatlari o‘rganildi. MadaniyTahlil:Maqollardagi madaniy obrazlar vametaforalar o‘rganildi. 420 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue1,February 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Tarjima Tahlili: Maqollarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishdagi muammolar va ularni hal qilishusullari ko‘ribchiqildi. 3.NATIJALAR 3.1MaqollarningUniversal Xususiyatlari Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollar ko‘plab umumiy mavzularni qamrab oladi. Bu mavzular insoniyatning umumiy hayotiy tajribalari va qadriyatlarini aks ettiradi. MehnatvaHalollik: O‘zbekcha:“Mehnat qilgan och qolmaydi.” Inglizcha:“Nopain, nogain.” Har ikkala maqolda ham mehnat qilish va sabr-toqat orqali muvaffaqiyatga erishish g‘oyasi ilgari surilgan. Vaqtning Qadri: O‘zbekcha:“Vaqt –boylik.” Inglizcha:“Timeismoney.” Ikkalamaqolda ham vaqtning qadri va uningto‘g‘ri taqsimlanishihaqida gap boradi. InsoniyFazilatlar: O‘zbekcha:“Halollik –eng yaxshisiyosat.” Inglizcha:“Honesty is thebest policy.” Bu maqollar halollikning barcha jamiyatlar uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. 3.2MaqollarningMilliy-Xususiy Xususiyatlari Maqollarda xalqning madaniy qadriyatlari, tarixiy tajribalari va hayot tarzi o‘z aksini topgan. Ingliz va o‘zbek maqollarining milliy xususiyatlari asosan madaniy obrazlar va metaforalarda namoyon bo‘ladi. MadaniyObrazlar: O‘zbekcha:“Tovuqham o‘ztuxumini maqtaydi.” Inglizcha ekvivalent:“Every cock crows onitsown dunghill.” Har ikkala maqolda o‘zini maqtab yurish haqida so‘z boradi, biroq o‘zbek tilidagi maqoldatovuq obraziishlatilsa, ingliz tilidaxo‘roz obrazi qo‘llanilgan. OilavaJamiyatQadriyatlari: O‘zbekcha:“Ota-onaning duosi –farzandga yor.” Inglizcha:“Blood is thicker than water.” O‘zbek maqolida ota-onaning duosi va farzand tarbiyasining ahamiyati haqida so‘z boradi, ingliz maqolidaesa qarindoshlik aloqalarining mustahkamligi ta’kidlangan. BaxtvaTaxtQismati: O‘zbekcha:“Kismatni kuchbilan o‘zgartirib bo‘lmaydi.” Inglizcha:“Youmake your own luck.” O‘zbek maqolida taqdirga bo‘ysunish g‘oyasi ilgari surilgan bo‘lsa, ingliz maqolida