O'PKANING SIRT FAOL (SURFAKTANT) MODDALAR TIZIMI

Аннотация

The article contains information on the structure, functioning, and regeneration of type 2 pneumocytes. The composition of surfanctant, the processes of synthesis, formation, secretion, distribution, and redistribution of surfanctant components, as well as the role of surfactant in lung function. Includes information on the development of the surfanctant system of the lungs during embryogenesis. Key words:embryogenesis of the pulmonary surfanctant system, surfanctant homeostasis, type 2 pneumocytes, surfanctant, surfanctant secretion. Kirish. O'pkaning sirt faol moddasi tizimi nafas olish kasalliklari, shu jumladan erta bolalik davrida yuqori chastota bilan bog'liq. Sirt faol moddalar tizimi nafas olish bo'limining faoliyatida rol o'ynaydi va nafas olish bo'lmagan funktsiyalarni bajarishda ishtirok etadi : filtratsiya, himoya, tozalash, neyroendokrin, metabolik. [1]. Asosiy qism. 2-toifa pnevmositlar alveolyar qoplamning yangilanishida rol o'ynaydi va sirt faol moddasini sintez qiladi. Bundan tashqari lipidlar almashinuvida, alveolalardan suyuqlikni so'rishda, suyuqlikning transepitelial tashishida, sirt faol moddalarni qayta ishlatishda va yangilanishida , ionlar va suvni tashishda ishtirok etadi.[1]. O'pkaning sirt faol moddalar tizimigomeostazni va tananing hayotiy funktsiyalarini saqlashda faol ishtirok etadi. 2-toifa pnevmositlar (sekretor pnevmositlar ) sirt faol moddalarni sintez qiluvchi hujayralardir . Surfaktant lipidlar, oqsillar va uglevodlardan tashkil topgan sirt faol kompleks bo'lib, alveolalarning barqarorligini ta'minlaydi, uning hajmini oshirishga yordam beradi [1]. 2- toifa pnevmositlar kubsimon yoki prizmatik shaklga ega, hujayra balandligi 11 mkm, hajmi 890 mkm3, bu 1-toifa pnevmositlar hajmining yarmini tashkil qiladi (1-rasm). 2-toifa pnevmositlar maydoni alveolalar yuzasining 5-10.5% ni, 1-toifa pnevmositlarning ulushiesa 92-95% ni tashkil qiladi. 2-toifa pnevmositlar alveolalardagi chuqurchalarda yoki bir nechta alveolalarning 16 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue1,February 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X tutashgan joyida joylashgan bo'lib ,ular birvaqtning o'zida ikki yoki uchta alveolalar bo'shlig'iga chiqib, 1-toifa pnevmositlar va makrofaglar bilan aloqa qilishlari mumkin. Alveolalarga kiraverishda bir nechta sekretor pnevmositlar kichik guruhlarda joylashishi va qattiq birikmalar yordamida bir-biri bilan aloqa qilishi mumkin (2-rasm) [3]. Hujayralarning apikal yuzasi notekis, ko'pburchak yoki oval bo'lib, glikosfingolipidlar va mikrovorsinkalarga boy. Sekretsiya paytida apikal yuzada ko'plab o'simtalar va chuqurliklar aniqlanadi, bu sekretsiya jarayonining tugashini va alveolyar sirtga sekretor qo'shimchalarning chiqishini ko'rsatadi. Hujayraning keng yuzasi bazal membranada yotadi. Hujayraning asosiy lateral mintaqasida Na + - K + - ATPazning yuqori konsentratsiyasi mavjud [4]. 2-toifa pnevmositlar mononuklear yoki ikki yadroli hujayralardir. Ikki yadroli hujayralar soni o'pkaning sirt faol moddasi tizimining faollashishi bilan ortadi, masalan, rezeksiyadan keyin, surunkali antrakozda, chunki poliploid hujayralar yuqori funktsional xususiyatga ega. 1-rasm – II tipdagi pnevmositlar alveolalar lümeni (AL) (elektron mikrofoto x 30000) RER – qo‘pol endoplazmatik to‘r G – Golji apparati RF – retikulyar tolalar Mv – mikrovilli MB – ko‘p vesikulyar tanachalar JC – I tip pnevmotsit bilan bog‘lovchi komplekslar. Oklar fosfolipidlarni o'z ichiga olgan qatlamli jismlarni ko'rsatadi. (manba: https://studfile.net/preview/6693322/ Hujayralarning yadrosi markazda joylashgan bo'lib, u oval, sharsimon yoki tartibsiz shaklga ega, diametri 3-4.5 mikrongacha bo'lib, hujayraning taxminan 32-42% ni egallaydi. Yadrodagi xromatin bir tekis taqsimlanadi yoki yadro membranasi yaqinida kichik to’plamlar hosilqiladi [2]. 2-toifa alveolotsitlar sitoplazmasida 325 kDa glikoprotein , ishqoriy fosfataza, glikozillangan molekulalar, o'simtaantijeni -sitokeratin-19 vaboshqalartopilgan [5]. Donador va agranulyar endoplazmatik retikulum (ER) yaxshi rivojlangan [6]. Ko'p sonli ribosomalarvapoliribosomalar mavjud . Elektron zich matritsali mitoxondriyalar va peroksidazani o'z ichiga olgan mikroorganizmlar hujayralar sitoplazmasi bo'ylab tarqalib ketgan, bu hujayralarning yuqori metabolik faolligini ko'rsatadi. Lizosomalar yo'q, chunki gidrolitik fermentlar sekretor qo'shimchalarda to'planadi [4].2-toifa pnevmositlarfaol ravishda ko'payadigan hujayralardir. Pnevmositlar mitozga kirganda va mitoz paytida ular yumaloqlashadi, mikrovorsinkalar soni kamayadi, ammo bazal membrana va qo'shni hujayralar bilan aloqa saqlanib qoladi. Hujayralar 17 INTERNATIONAL JOURNAL OF S