YUSUF XOS HOJIBING “QUTADG‘U BILIG” ASAR MATNIDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING QO‘LLANILISH SINONIMIYALARI

Аннотация

In this article, Yusuf Khos Hajib's work “Kutadgu bilig” discussed the synonyms of the use of phraseologies given by the author. Key words: Phraseology, phraseological combinations, figurative meaning, historical process, phraseme, phraseme composition, phraseological monosemy and phraseological polysemy, phraseological synonymies. Tilshunoslikning asosiy vazifasi matnda til xususiyatlarni tahlil qilish. Tilning eng katta birligi matn hisoblanadi. Tilshunoslikda matnni bir butun sifatda o‘rganish XX asrning 30-yillarida boshlandi. Bunda matnning o‘ziga xos bo’lgan xususiyatlarida bog‘liqlik, tilda shaxs ma’nosini ifodalash, tilning boshqa birliklarini ham o’rganish o‘ta muhimdir. Matn ustida ishlayotgan tadqitodchi tilshunoslik sohasining ustasi o‘zi tanlagan yo‘nalish yuzasidan fonetika - fonologiya, leksikologiya, sintaksis, semantika kabilar bilan ishlashida matn tahliliga alohida e‘tbor bermog’i kerak bo‘ladi. Xususan, matn tahlil qilinishida bir qator adabiyot namunalarini kuzarib chiqishimiz zarur bo’ladi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarini kuzatish jarayonida asar matnida bir qator semantik ma’no qurilmalari va unlarning hozirgi o’zbek tilshunosligi hamda og‘zaki nutqdagi sinonimlarini mavjudligiga e’tiborimizni qaratamiz. Tilshunodlkda frezeologiyalar ikki va undan ortiq so’zlardan tashkil topgan bo’lib, ularning ayrimlari gapda sintaktik vazifa keladi. Jahon tilshunosligida til elementlarining transformatsiyalashi natijasda leksik ma‘noni grammatik ma’noga transformatsiya qiish (ko‘chish) asosida grammatikalizatsiya hodisasi, birikma ma’nosining so’z ma’nosiga transformatsiya asosida leksikalizatsiya hodisasi yuzaga kelish e‘tirof etiladi. Shuningdek, so‘z birikmasi va frazeologik birliklarnng tarkibiy va ma’noviy trasformatsitasi asosida frazeologizatsiya hodisasi yuzaga keladi. Sh.Balli frazeologik semantikaning ularning mutlaq belgisi deb e‘tirof etib birikmalarni leksik - grammatik, semantik va sintaktik yaxlit birliklar ekanligini ta’kidlaydi. O‘zbek tilshunosligida SH.Raxmatullayev, B.Yo’ldoshev, A.Mamatov kabi tilshunoslar ikki yoki undan ortiq so’zdan tarkib topgan, tuzilishi jihatidan birikmaga, gapga teng, mazmunan so‘zga muqobil, yaxlitligicha ustama ma‘no anglatadigan lug’aviy birliklarni frazeologik ob‘ekt deb e’tirof etadilar. Shu bilan birga Sh.Raxmatullayev frazeologik birliklarning ma’no tabiatini bittadan ortiq so‘z yaxlitligicha ma’lum bir obraz asosida, ko‘chirish yo‘li semantik taraqqiyotni boshdan kechiradi deb takidlab muayyan obraz asosida yuzaga kelgan ma‘noni frazeologik ma‘no deb ataydi.1 1 B.B.Isaqulova. O‘zbek tili frazeologik birliklarning transformatsiyasi, dessertatsiya avtoreferati, Samarqand,2019,11-b 132 НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ И ОБЩЕСТВЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ Volume 1, Issue 2 Frazeologik birliklar oddiy yoki erkin so‘z birikmalaridan quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: 1.Oddiy, erkin so‘z birikmasining tuzilishi so’zlovchining tashabbusi hamda nutq mavzusiga asoslangan holda paydo bo’ladi; frazeologik birliklar esa tillda, uning lug’at tarkibida tayyor holda mavjud bo‘ladi; gapiruchi bu yerda tashabbus ko’rsatishiga ojiz bo’ladi. Bunda so‘zlovchi o’zining bilim darajasiga ko’ra, notiqlik san’ati va mahoratiga qarab, o’z fikrni ifoda qilishga omoninm, sinonim va antonimlardan o’z xohish - istagiga qarab foydalanishi mumkin. 2.Erkin so‘z birikmasiga kiruvchi so’zlar tilda amal qiluvchi leksik-semantik va grammatik distributsiyada bo‘ysungan holda sintaktik birikmani tashkil etadi. 2 Tilshunoslikda frazeologiyalar o’zaro semantik munosabatlarini ham ko’rish mumkin. Frazemalar (ko‘chma ma‘noga ega bo’lgan iboralar) ifoda jihatiga ko’ra voqea bo’ladigan munosabatlar deb omonimiklik, omonimiya va paronimiya hodisalari ko’rsatiladi. Frazeologik omonimiklik erkin bog’lanma bilan ifoda jihatiga ko’ra o’zaro teng kelishi nazarda tutiladi. Masalan, kun o‘tdi erkin bog’lamasidagi kun o‘tdi bog’lamasi o’z mustaqil ma’nosini saqlagan holda bog’lanadi. Frazema yaxlitligicha ko’chma ma’no anglatadi. Ya’ni, kun o‘tdi - tirikchilik qildi, ya’ni yashadi ma‘nosini anglash mumkin. Bu kabi iboralar tilda bir qanchani tashkil qiladi. Tilshunoslikda sinonim haqida grekcha so’zidan olingan bo’lib, “syn” bir va onoma “nom” demakdir. Shakli har xil , bir tushunchani bildiruvchi til birligi sinonim deyiladi. Tilsunoslikda sinonimiyalarni quyidagicha turlarga bo‘lish mumkin: 1.Lug’aviy sinonimiya, ya’ni so’z ma’nodoshligi: ish, yumush, gapirmoq, so’zlamoq. 2.Ibora (frazeologik) ma’nodoshli: boshi osmonga yetdi, terisiga sig‘madi kabilar. 3. Qo‘shimcha (affiksial) ma‘nodoshligi: bu o‘z o‘rnida ikkiga bo’linadi. a)so’z tasovchi qo‘shimcha ma‘nodoshligi: -ser, -dor,-siz,-be ; b)grammatik shakl ma‘nodoshligi: - yap,-yotir, -moqda kabilar; e) sintaktik ma‘nodoshligi – bog‘langan so‘zlardagi ma’nodoshlik uchraydi. Tilshunoslikda yuqoridagi sinonimlardan lug’aviy va frazeologik sinonimiyalar uchraydi. Sinonimlar ma’no xususiyatlarini ko’zda tutib ikki hodisani bir-biridan farqlash lozim: -