TA’LIM JARAYONIDA TANQIDIY FIKRLASH MALAKASINI SHAKLLANTIRISH VA RIVOJLANTIRISH USULLARI VA STRATEGIYALARI

Аннотация

This article covers the concept of critical thinking, its main features and methods of development. Critical thinking develops a person's ability to analyze data, make evidence-based conclusions, and make independent decisions. The article details the importance of critical thinking, its stages and formation strategies in the educational process. The development of this skill is important not only in the field of education, but also in everyday life. Keywords: critical thinking, analysis, logical thinking, evidence-based, problem-solving, teaching strategies, independent thinking, discussion and debate, information analysis, skeptical approach. МЕТОДЫ И СТРАТЕГИИ ФОРМИРОВАНИЯ И РАЗВИТИЯ НАВЫКОВ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ Аннотация. В данной статье рассматривается понятие критического мышления, его основные характеристики и методы развития. Критическое мышление развивает способность человека анализировать данные, делать выводы, основанные на фактах, и принимать независимые решения. В статье подробно рассказывается о важности 9 51 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ критического мышления, его этапах и стратегиях формирования в процессе обучения. Развитие этого навыка важно не только в сфере образования, но и в повседневной жизни. Ключевые слова: критическое мышление, анализ, логическое мышление, аргументация, решение проблем, стратегии обучения, независимое мышление, Обсуждение и аргументация, анализ информации, скептический подход. Tanqidiy fikrlash – bu mustaqil, mantiqiy va dalillarga asoslangan fikrlash qobiliyatidir. Uni rivojlantirish o‘quvchilarning muammolarni tahlil qilish, xulosa chiqarish va oqilona qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Tanqidiy fikrlashni shakllantirish usullari: 1. Savol berish texnikasi "Nega?", "Qanday qilib?", "Agar... bo‘lsa?" kabi savollar orqali o‘quvchilarning fikrlash jarayonini faollashtirish. Ochiq va muammoli savollar yordamida ulardan asosli fikr bildirishni talab qilish. 2. Munozara va bahslar O‘quvchilarni turli mavzularda munozaraga jalb qilish. Argumentatsiya va dalillarga asoslangan fikr bildirishga o‘rgatish. O‘z fikrini himoya qilish va qarama-qarshi fikrlarni tahlil qilishni rag‘batlantirish. 3. Muammo asosida o‘qitish (Problem-based learning) Hayotiy muammolarni hal qilish jarayonida o‘quvchilarga tanqidiy tahlil qilishni o‘rgatish. Muammoni tahlil qilish, yechimlar ishlab chiqish va ularni baholashga yo‘naltirish. 4. "Mantiqiy zanjir" usuli Ma’lumotlarni izchil tartibda joylashtirish va sabab-oqibat aloqalarini tushuntirish. Bir fikrdan ikkinchi fikrga o‘tish jarayonini tushuntirish orqali tanqidiy tafakkurni rivojlantirish. 5. Tahlil va sintetik fikrlash mashqlari Matnlar, grafiklar, statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va xulosalar chiqarish. Turli manbalar asosida dalillarni solishtirish va ishonchliligini tekshirish. 6. "Ha yoki Yo‘q" strategiyasi Berilgan ma’lumot yoki fikrning to‘g‘riligi haqida dalillarga asoslangan xulosa chiqarish. O‘quvchilardan tasdiqlovchi yoki rad etuvchi argumentlar keltirishni talab qilish. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish strategiyalari 1. "Sokratik suhbat" usuli : O‘quvchilarning fikrlarini chuqurroq o‘ylashga undash uchun doimiy savollar berish. Fikrlar ustida tafakkur yuritish va tanqidiy yondashishni o‘rgatish. 2. "Fikr xaritasi" (Mind Mapping) : Muayyan mavzularni grafik shaklda tahlil qilish va bog‘lanishlarni aniqlash. Muammolarni vizual tarzda ko‘rib chiqish orqali chuqurroq tushunishga yordam berish. 3. "Ikki tomonlama jurnal" texnikasi : Bir ustunga ma’lumot, ikkinchisiga esa u haqdagi fikr yoki shaxsiy tahlil yozish. O‘quvchilarning o‘z fikrlarini asoslashga o‘rgatish. 9 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 4. "O‘zingni boshqa tomondan ko‘r" texnikasi : O‘quvchilardan o‘z nuqtai nazarlariga qarshi fikrlarni himoya qilishni talab qilish. Boshqa nuqtai nazarlarga hurmat bilan yondashish va tahlil qilishni rivojlantirish. 5. "Kichik guruhlarda muhokama" strategiyasi : Muammoni kichik guruhlarda tahlil qilish va muhokama qilish orqali turli xil fikrlarni ko‘rib chiqish. O‘zaro fikr almashish orqali tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish. Tanqidiy fikrlashni shakllantirish va rivojlantirish o‘qituvchining interfaol usullarni qo‘llashi, o‘quvchilarga mustaqil fikr yuritish imkoniyatini yaratishi va ochiq muloqotni rivojlantirishi bilan bog‘liq. Tanqidiy fikrlash – nafaqat ta’lim jarayonida, balki hayotda ham samarali qaror qabul qilishga yordam beradigan muhim ko‘nikmadir. Tanqidiy fikrlash – bu mustaqil, mantiqiy va dalillarga asoslangan fikrlash jarayoni bo‘lib, insonning har qanday ma’lumotni shubha bilan qarshi olishiga, uni tahlil qilishga va asosli xulosa chiqarishga yordam beradi. Bu tushuncha quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi: Tahlil qilish – ma’lumotlarni aj