F. SHOPENNING FORTEPIANO UCHUN “VALS” ASARLARI

Аннотация

This article discusses Chopin's "Waltz" for piano, which introduced Polish folk music to the whole world. The article also discusses Chopin's life and work, creative activity. Keywords: piano, folk music, complex historical process, composers. «ВАЛЬСЫ» ШОПЕНА ДЛЯ ФОРТЕПИАНО Аннотация. В статье рассматривается «Вальс» Шопена для фортепиано, который познакомил мир с польской народной музыкой. В статье также рассматриваются жизнь, творчество и деятельность Шопена. Ключевые слова: фортепиано, народная музыка, сложный исторический процесс, композиторы. XIX-asrda Polsha musiqa madaniyatining yirik namoyondasi F.Shopen o’z ijodi va musiqa asarlari bilan Polsha xalq musiqasini butun dunyoga tanitdi. Buyuk polyak kompazitori Shopen Mosart va Betxoven kabi kompazitor va ijro sifatida vokal va fortepiano musiqasi bilan boshqa kompazitorlar ijodidan farq qilib turdi. Shopen hayoti murakkab tarixiy jarayonda shakllandi. Polshada tug’ilib butun umrini Parijda yashab ijod etdi va Polyak xalq musiqasini ulug’ladi. U polyak klassik musiqasi asoschisi. U xalq qo’shiq, kuy va raqslari asosida asarlar yozgan. 9 33 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shopen musiqasi buyukligi uning tirik paytidayoq tan olingan. 1927-yildan boshlab Varshavada doimiy ravishda Shopen nomli pioninachilar ko’rik-tanlovi o’tkazilib kelmoqda. F.Shopen 1810-yilda Polsha poytaxti Varshava yonidagi Jelyazova Volya shaharchasida tug’ilgan, uning onasi polyak otasi frantsuz edi. Ular graf Skarbet yerlarida yashardilar. Uning otasi Varshava shahridagi litseyda o’qituvchilik qilardi, oilasida barchasi skripka, fleyta, fortepiano chalar edilar. Yosh Shopen bir kuni musiqa ovozini eshitgach jim bo’lib qoldi, keyin esa g’amgin kuyni eshitib yig’lab yuborgan ekan, ota-onasi hayratda qolishgan. Besh yoshida opasi Lyudviga yurdamida turli asarlar cholgan, yetti yoshida Varshava bo’ylab birinchi kontsertini o’tkazdi va mashhur bo’la boshladi. O’zi yozgan Polonez sol minor, mazurkalari va turli pe’ssalarni ham ijro qilgan. O’nikki yoshida nemis, fransuz tili va tarixga qiziqadi. O’n besh yoshida litseyda o’qib rassomchilik va aktyorlik qobiliyati ham rivojlanadi. Shopen o’nsakkiz yoshida aqli teran, sinchqov va qiziquvchan iste’dod sohibi bo’lib yetishadi. Katta qiziqish bilan opera, kontsertlarni tomosho qilar edi, shunday kontsertlarning birida mashhur Italiya skripkachisi Nikola Poganiniyning ijro mahorati o’chmas iz qoldirgan. Yoshligidan polyak xalq kuy va qo’shiqlarini tinglar va sevib ijro qilar edi. 1828-yilda Yuzef Elsner sinfida Varshava oliy o’quv dargohida o’qiydi. Uni ustozi “G’ayri tabiiy imkoniyatga ega buyuk musiqachi” deb yozgan. O’sha davrda № 1, № 2 konsert fortepiano uchun “Orzu” nomli qo’shiqini yozgan. 1829- yilda Vena shahrida muvaffaqiyat bilan konsert uyushtiradi. 1830- yilda esa do’stlari qutichaga to’ldirilgan polsha yeri bilan uni safarga kuzatishadi, hayrlashuvda ustozi Elsner ham bor edi. Shopenni shu safardan Vataniga qaytmaslik gumoni bor edi va xaqiqatan ham Vataniga qaytib kelmadi, chunki Varshavada qo’zg’olon bo’lib unda uning do’stlari ham qatnashgan edi. O’zining qayg’usini “Inqilobiy” deb nomlangan Etud do minor asarida ifoda etdi. 1831- yilda Shopen Parijga keladi va butun umrini shu yerda o’tkazadi. Parijni u pionina ijrochisi sifatida zabt etadi, keyinchalik esa kompozitor sifatida. Mashhur Venger pioninachisi Ferents List: “Qarsak jarangi uning iste’dodini nomoyon qilishga qodir emasdek tuyulardi va iloji boricha qattiqroq qarsak chalishga harakat qilardik.”- degan. Shopen Parijliklarning e’tiborini qozondi, kontsertlarda o’z asarlaridan fortepiano va orkestr uchun kontsert, kontsert rondo, mazurkalar, Etudlar, noktyurnlar, Mosart “Don – Juan” operasi mavzusiga variatsiyalar ijro qilgan, mashhur nemis kompozitori R.Shuman o’zining maqolalaridan birida “Shlapangizni oling janoblar, qoshingizda doho turibdi”. Shopen musiqasi va kontsert chiqishlari hammani hayratlantirardi, do’stlari yordamida asarlari chop qilina boshlandi, bir qanchabuyuk kompozitorlar List, Berlioz fransuz rassom Delakrua nemis shoiri Geynilar bilan do’stlashadi. Lekin doimo Vatanini qumsab 9 34 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qo’shiqlar yozgan. 1835-yillarda mashhur fransuz yozuvchisi Avrora Dyudevan (Jorj Sand tahallusi bilan mashhur) yaqindan tanishib, sevishadilar. Umrining ohirgi yillarida do’sti, otasi vafot etadi Jorj Sand bilan oralari uzuladi, buning natijasida Shopen kasal bo’lib qoladi, ohirgi ikki yilda umuman asarlar yozmaydi. Shu yili Londonga kontsert uyushtiradi, lekin Angliyaning nam ob-havosi uning ahvolini yanada yomonlashtiradi. 1848-yilda doktorlar maslahatiga ko’ra tezda Parijga qaytadi, oxirgi asari mazurka fa minor bo’ladi. 1849-yilda vafot etadi, uning dafn marosimiga mashhur artistlar, shoirlar, rassomlar keladi. Parijning iste’dodli san’a