O‘zbek jadidlari yangilanish harakatining asoschilari

Аннотация

В данной статье освещаются прошлое, история, Общественно - политическая деятельность Фитрата, Исхак-Хана Ибрата Абдуллы Авлони из узбекских джадидов. Их заслуги в просвещении и развитии национального возрождения анализируются их реформами в сфере образования и прессы. В статье также рассматривается влияние работ и идей мыслителей джадидов на общество, а также их историческое наследие. Annotation: this article will cover the past, history, socio - political activities of Fitrat, is'hoqkhan Ibrat Abdullah Avloni, one of the Uzbek jadids. Their services to national renaissance enlightenment and development are analyzed in the field of education and the press. The article also reflects on the impact of the works and ideas of Jadid thinkers on society and their historical heritage. 313 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Kalit so'zlar: Ma'rifat, taraqqiyot, jamiyat, Abdulla Avloniy, Mijmar, madaniy, taraqqiyparvarlik, madrasa, Fitrat, tarbiya. Ключевые слова: Просвещение, прогресс, общество, Абдулла авлони, Миджмар, культурный, прогресс, медресе, Фитрат, воспитание. Keywords: Enlightenment, progress, society, Abdullah Avlani, Mijmar, culture, progress, madrasa, Fitrat, upbringing. Ma'lumki XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O'zbekistonda jadidchilik harakati yuzaga kelib,xalqning ma'naviy madaniy va siyosiy hayotini tubdan oʻzgartirishga intilgan bir guruh ziyolilar tomonidan shakllangan. Jadidlar harakati taraqqiyparvarlik ma'rifatchilik va milliy uyg'onish g'oyalarini asos qilib olgan islohotlar harakati bo'lib uning vakillari o'z davrida xalqni ma'rifat va yangilanish sari yetaklaganlar. Jadidlar yangi turmush tarzi ma'rifiy rivojlanish va taraqqiyot orqali jamiyatni o'zgartirishni o'z oldiga maqsad qilgan edilar.Jadidlar eski usuldagi maktablar o'rniga yangi,usuldagi jadid maktablarni tashkil etganlar. Bu maktablarda arab, fors tili bilan birga rus tili va tabiiy fanlar ham o'qitila boshladi. “Qrim tatar ma'rifatparvari bo'lgan Ismoil G'aspirali butun turkiy xalqlar o'rtasida yoyilganjadidchilik harakatining asoschisi hisoblanadi. U diniy va dunyoviy bilimlarni chuqur egallab, jahon taraqiyoti bilan yaqindan tanishgan bir nechta xorijiy tillarni bilgan turli xalqlarning madaniyatini o'rgangan. Ismoil G'aspirali 1884-yilda Qrimdagi Boqchasaroydagi birinchi jadid maktabiga asos solgan.Jadidchilik harakatidan faol ishtirok etgan yetakchi shaxslardan Fitrat, Is'hoqxon Ibrat, Abdulla Avloniy kabi fidoyi adiblar qatorida, ehtimol, ularning oldingi safida Abdurauf Fitrat ham o'z elining aqli va qalbi ko'ziga aylangan. Abduraufning taxallusi Fitrat bo'lib bu so'zning lugʻaviy ma'nosi "yaratmoq" degan maʼnoni anglatadi. Shoir talabalik yillarida ayrim g'azallariga Mijmar (chog'don xushboʻy narsalar solib tutiladigan idish) taxallusini qo'llagan bo'lsa, 1908-yildan buyon Fitrat nomiga bir umr sodiq qolgan.Abdurauf Fitrat dastlab ibtidoiy maktabda so'ngra Buxorodagi Mirarab madrasasida tahsil ko'rgan. Talabalik paytida mavjud ulamolardan o'zi mustaqil ravishda tahsil olgan. Fitrat talabalik yillarida xorijiy mamlakatlarda nashr etilgan qator jurnal va gazetalar bilan tanishib chiqqan. Bu haqida Qozondan Buxoroga sayohat qilgan mashhur taraqqiyotparvar ulamo Abdurashid Ibrohimbek shunday yozadi: Men Buxoroda ekanman Russiyaning Qozondan kelgan ma'muri Buxoro madrasalarini taftish qila boshladi. 1907 yil 314 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 voqealariga bag'ishlangan bu xotira so'ngida ulug' alloma talabalaraning faolligiga tan berib "Buxoroning kelajagi mana shu qobiliyatli talabalar qo'lidadir" degan xulosaga kelganlar. Fitrat hayotining o'ta sermazmun pallalaridan biri uning Istanbul davri bo'lgan. Fitrat xorijda o'qishni davom ettirish maqsadida borgan edi. Bu haqida turli manbalarda turlicha xabarlar mavjud. Ulardan Fitratning jumladan, Istanbul dorilfunida o'qigani, muallimlar gimnaziyasida tahsil ko'rgani haqida aytib o'tilgan. Xorijiy fitratshunoslardan birining fikriga ko'ra shu mamlakatdagi ma'rifatparvarlik harakatiga ta'sir ko'rsatmasdan qolmadi. Fitrat xorijdagi talabalik vaqtidayoq o'zining boshlang'ich asari "Munozara"ni yozdi. Darhaqiqat, Fitratning "Munozara" asarida shunday satrlar bor: Ushbu zamonda ham bir millatparvar olim o'zining hamjinsi va hamnavining manfaati va saodati yo'lida tekinga xizmat qilur. Is'hoqxon Ibrat jadidchilik harakatining taniqli vakillaridan biri bo'lib, u o'z faoliyatida asosan ma'rifatparvarlik yangi usuldagi maktablar ochish va islohot g'oyalarini targ'ib etishga bag'ishlagan. Is'hoqxon Ibrat 1896- yilda Namanganda yangi usuldagi jadid maktabini tashkil etgan. Bu maktabda eski maktablardan farqli o'laroq arab yozuvi bilan birga rus va boshqa tillar ham o'qitilgan. Ilg'or usullar bilan o'qitish aniq fanlarga e'tibir qaratish va amaliy ta'lim beris