BOLALAR TANASINING ANTROPOMETRIK KO’RSATKICHLARINI YOSHGA NISBATAN O’ZGARISHLARI (adabiyotlar sharhi)

Аннотация

Physical development is the most objective and only positive indicator of population health. Therefore, the compilation of standards for the physical development and puberty of children and adolescents of various populations is important for medicine and pedagogy. Key words: age, physical development, growth, anthropometry, indicators, health, puberty, populations. Dolzarbligi. Inson salomatligining eng muhim ko’rsatkichlaridan biri - uning tanasining jismoniy rivojlanishi, salomatlikni yaxlit va har tomonlama baholash zamirida esa morfofunksional parametrlarni tadqiq etish yotadi [1, 2, 4, 6, 7, 8, 14]. Jismoniy rivojlanish muammosi yaxshi o’rganilgan va yetarlicha ishlab chiqilgan va nashrlarga ko’ra, bu bilan ko’plab olimlar va amaliyotchilar shug’ullangan va shug’ullanishadi [3, 5, 6, 8, 10, 11, 14]. 289 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) tadqiqotlarida Ketle va Rorerning massa-oʻsish indekslaridan foydalanishga alohida eʼtibor qaratilib, turli populyatsiyalar vakillarida ushbu indekslarning qiymatlari boʻyicha axborot toʻplash zamonaviy tibbiy-biologik tadqiqotlarning muhim vazifasi ekani taʼkidlandi. Ushbu tashkilot tomonidan ayollarning umumiy holatini skrining va monitoring qilish maqsadida antropometrik tavsiflardan nafaqat «alimentar muammolar» ni aniqlash, balki ogʻirligi past yoki yuqori boʻlgan bola tugʻilishini bashorat qiluvchi sifatida foydalanish taklif etildi. JSSTning «Homiladorlik natijalarini bashorat qilish uchun ayollarda antropometriya qo’llash» (1991) memorandumiga ko’ra, Ketle indeksi, agar miqdori mos ravishda 25 va 30 donaga yetsa, ortiqcha vazn va semirish ko’rsatkichi bo’lib xizmat qilishi mumkin. Yuqorida ta’riflanganlarga asoslanib, bolaning sog’lig’i muayyan ekologik vaziyatga, undagi har bir o’zgarishiga va muddatlariga yuqori darajada bog’liq [2, 4, 6, 7, 10, 11, 13, 15]. Tadqiqotning maqsadi - bolalarning yoshga oid antropometrik o’zgarishlari to’g’risidagi adabiy ma’lumotlarni retrospektiv tahlil qilish. Muhokama: Turli geografik zonalarda, shuningdek, shahar va qishloq sharoitlarida yashovchi bolalarning o’sish jarayonlarini antropometrik o’rganish inson ekologiyasi va tibbiy geografiya muammolarini hal etishda katta ahamiyatga ega [1, 3, 5, 6, 8, 10, 11]. Ushbu tadqiqotlar insonning turli iqlim geografik sharoitlarga morfologik va fiziologik moslashuvining umumiy muammosining bir qismidir [4, 6, 7, 9, 15, 16]. Odamning yangi hududlarni o’zlashtirishi, aholining keng ko’lamli migratsiyasi, urbanizatsiya jarayonlari munosabati bilan bugungi kunda moslashish muammosini o’rganish ayniqsa muhimdir [2, 8, 9, 13, 15, 16]. Asosiy yosh bosqichlarida inson tanasining mutanosib rivojlanishini o’rganish inson ontogenezi qonuniyatlarini biologik tur sifatida aniqlash imkonini beradi. B.A.Nikityuk (1997), S.Melnikov (2000) fikricha, inson tanasining nisbati nazariy va klinik tibbiyot uchun keng muammo hisoblanadi. Morfologik belgilarning yosh dinamikasini definit o’lchamlariga mutanosib ravishda o’rganish g’oyalari muammoli bo’lib qolmoqda [3, 5, 6, 8, 10, 11]. Morfologik o’xshashlikni o’rnatish ularga kelib chiqayotgan qarama-qarshiliklarni aniqlash va tushuntirish hamda yoshga oid dinamika faktlarini kuzatilayotgan qonuniyatning uyg’un tizimiga olib kelish imkonini beradi [4, 7, 8, 13, 14]. 290 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Ayrim olimlarning xulosasiga qora - insonning individual o’zgaruvchanligi uzoq vaqtdan beri o’rganib kelinayotgani, ammo bugun faqat fundamental ahamiyatga ega bo’lgan ushbu ta’limotning nazariy va amaliy yo’nalishlarining keng ufqlari ochib berilganligini ko’rsatadi [6, 8, 10, 11, 16]. Yoshga oid, ayniqsa, jinsiy va yangi oʻzgaruvchan-statistik asoslarga alohida eʼtibor qaratish lozim. Ma’lumki, 7 yoshdan 12 yoshgacha bo’lgan bolalarda tana o’lchami va shakli bo’yicha jinsiy tafovutlar paydo bo’ladi hamda uzunligi oshadi [3, 5, 6, 8]. Bu davrda qizlarda jinsiy etuklik o’g "il bolalarga qaraganda o’rtacha ikki yil erta boshlanadi [4, 6, 9, 11, 15]. Taxminan 10 yoshda qizlar o’g’il bolalarni tanasining uzunligi, og’irligi, yelkasining kengligi bo’yicha ortda qoldirishadi. Ayniqsa, qizlarda bu davrda oyoq-qo’llar tez o’sadi va skelet massivligi ko’rsatkichlari jadal o’sadi [2, 6, 7 , 12, 13]. Ikkinchi bolalik davrida (8-12 yosh), ayniqsa qizlarda jinsiy gormonlar sekretsiyasi ko’payishi boshlanadi. Natijada ikkinchi bolalik davri oxiriga kelib ikkilamchi jinsiy belgilar rivojlana boshlaydi [1, 6, 8, 10, 15, 16]. Turli etnik hududiy guruhlardagi bolalar va o’smirlarning o’sishi va rivojlanishini o’rganish yosh morfologiyasining dolzarb masalasidir [3, 5, 6, 8, 10, 11]. Ushbu tadqiqotlar tana o’lchamlari va nisbatlarining yoshga bog’liq o’zgarishlarini, jinsiy etuklik muddatlarini, tishlarni