MANG’ITLAR SULOLASINING BUXORO AMIRLIGIDA HOKIMIYATNI EGALLASHI VA MANG’ITLAR DAVRIDA AMIRLIKDAGI IJTIMOIY-IQTISODIY MADANIY HAYOT

Аннотация

Mang‘it hukmdorlari davlat mustaqilligini saqlashga harakat qilgan bo‘lsa- da, Rossiya bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalar tobora kuchaydi. XIX asr oxiriga kelib Buxoro xonligi amalda Rossiya ta’sir doirasiga to‘liq kirdi. Mang‘itlar davrida Buxoro iqtisodiy jihatdan nisbatan rivojlandi. Buxoro, Samarqand va Qarshi kabi shaharlar yirik savdo va hunarmandchilik markazlariga aylandi. Savdo yo‘llari tiklanib, xonlik Hindiston, Rossiya va Xitoy bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘ydi. Kalit so’zlar: Mang’it, Hindiston, Rossiya, Xitoy, Ashtarxoniylar, Eron, Xiva. Buxoro xonligida Mang'itlar hukmronligi Buxoro xonligi Markaziy Osiyoning tarixida muhim o‘rin tutgan davlatlardan biri bo‘lib, uning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti turli sulolalar tomonidan boshqarilgan. Ulardan biri Mang‘itlar sulolasidir. Ushbu sulola 1753-yilda hokimiyat tepasiga kelib, 1920-yilgacha Buxoro xonligini boshqargan. Mang‘itlar hukmronligi davrida xonlik ichki siyosiy barqarorlik, iqtisodiy taraqqiyot va madaniy yuksalish davrlarini ham, inqiroz va tanazzul bosqichlarini ham boshidan kechirdi. Mang‘itlar sulolasi o‘z nomini mo‘g‘ullarning Mang‘it qabilasidan olgan. Ular dastlab Chingizxon davrida harbiy qabilalardan biri sifatida tanilgan bo‘lsa, keyinchalik Oltin O‘rda va uning voris davlatlari tarkibida muhim o‘rin egallagan. Mang‘itlarning Buxoro siyosatiga aralashuvi XVII asr oxiri va XVIII asr boshlariga borib taqaladi. Ular dastlab Ashtarxoniylar sulolasiga sodiq bo‘lib, davlat boshqaruvida muhim lavozimlarni egallashgan. XVIII asrning boshlarida Buxoro xonligida beqarorlik kuchayib, markaziy hokimiyat zaiflashdi. 830 Fevral, 2025-Yil Ayniqsa, Ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi yillari ichki nizolar va qo‘zg‘olonlar bilan kechdi. Bu holatdan foydalangan Mang‘itlar o‘z ta’sirini oshirib, oxir-oqibat xonlik taxtiga da’vo qilish darajasiga yetdi. 1753-yilda Muhammad Rahimxon (Rahimbiy) amalda xonlik hukmdori bo‘lib oldi. U Ashtarxoniylardan bo‘lgan oxirgi xon Abdulazizxonni hokimiyatdan chetlashtirib, o‘zini amir deb e’lon qildi. Shunday qilib, Mang‘itlar sulolasining Buxoro taxtidagi hukmronligi boshlandi. Muhammad Rahimxon davlatni mustahkamlashga intilib, markaziy hokimiyatni kuchaytirdi. Uning asosiy siyosati quyidagi yo‘nalishlarda kechdi: 1. Ichki siyosiy barqarorlik – Buxoroda tartib o‘rnatish va davlat boshqaruvini markazlashtirish. 2. Harbiy islohotlar – Mahalliy qo‘shinlarni isloh qilish va xonlik mudofaasini mustahkamlash. 3. Diniy mafkurani qo‘llab-quvvatlash – Islom dinini targ‘ib qilish va ulamolar bilan yaqin aloqalar o‘rnatish. Muhammad Rahimxon hukmronligi davrida Buxoro xonligi nisbatan barqaror bo‘ldi. Ammo uning vafotidan so‘ng ichki nizolar yana avj oldi. Mang‘itlar davrida Buxoro xonligi ichki va tashqi siyosatda turli muammolar bilan yuzlashdi. Xonlikning asosiy dushmanlari Eron va Xiva xonligi bo‘lib, ular bilan tez-tez urushlar bo‘lib turdi. Shuningdek, Qo‘qon xonligi ham Buxoro bilan hududiy mojarolarga kirishdi. Rossiya imperiyasining ta’siri XIX asrda sezilarli darajada ortdi. Amir Nasrulloh (1827– 1860) davrida Buxoro Rossiyaga nisbatan mustaqil harakat qila oldi, biroq uning o‘g‘li Amir Muzaffarxon (1860–1885) davrida Rossiya bosimi kuchaydi. 1868-yilda Buxoro qo‘shinlari rus armiyasiga mag‘lub bo‘lib, xonlik Rossiya protektoratiga aylandi. Mang‘it hukmdorlari davlat mustaqilligini saqlashga harakat qilgan bo‘lsa-da, Rossiya bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalar tobora kuchaydi. XIX asr oxiriga kelib Buxoro xonligi amalda Rossiya ta’sir doirasiga to‘liq kirdi. Mang‘itlar davrida Buxoro iqtisodiy jihatdan nisbatan rivojlandi. Buxoro, Samarqand va Qarshi kabi shaharlar yirik savdo va hunarmandchilik markazlariga aylandi. Savdo yo‘llari tiklanib, xonlik Hindiston, Rossiya va Xitoy bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘ydi. Madaniyat va ilm-fan rivojiga ham e’tibor qaratildi. Ko‘plab madrasalar faoliyat yuritib, islom ilmlari rivojlantirildi. Buxoroda arab va fors tillarida yozilgan ko‘plab diniy va ilmiy asarlar yaratildi. Shuningdek, shaharlarda yangi madrasa, masjid va karvonsaroylar qurildi. 831 Fevral, 2025-Yil XX asr boshlariga kelib, Buxoro xonligi ichki siyosiy inqiroz, iqtisodiy qiyinchiliklar va tashqi tahdidlar sababli zaiflashdi. 1917-yilgi Oktabr inqilobidan so‘ng Rossiyada bolsheviklar hokimiyatga kelib, Markaziy Osiyoda ham o‘z ta’sirini kuchaytirishga intildi. 1920-yilda Qizil Armiya Buxoroga bostirib kirdi va oxirgi amir Sayid Olimxon Afg‘onistonga qochdi. Buxoro xonligi tugatilib, uning o‘rnida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil etildi. Bu bilan Mang‘itlar sulolasining ikki asrlik hukmronligi yakuniga yetdi. Xulosa Mang‘itlar sulolasi Buxoro xonligini 1753-yildan 1920-yilgacha boshqarib, davlatni harbiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlantirishga harakat qildi. Ular Buxoro xonligini Rossiya ta’siridan himoya qilishga uringan bo‘lsalar-da, XIX asr oxirida mustaqillikni saqlab qolish mushkul bo‘ldi. Nihoyat, XX asr boshlarida inqilobiy harakatlar natijasida Mang‘itlar hukmronligi barham