O‘ZBEKISTON ENERGETIKA SEKTORI MISOLIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, TEXNOLOGIK VA IQTISODIY SUVERENITET

Аннотация

In recent years, within the framework of global trends of digitalization and innovative development, the energy sector of Uzbekistan has also experienced significant changes. One of the most important factors for Uzbekistan in this process is not only increasing the efficiency and sustainability of energy supply, but also strengthening technological and economic sovereignty. The industry, the development of innovative solutions and the creation of its own capacities for the production of power equipment are becoming an integral part of the country's strategy aimed at ensuring independence and sustainability. Key words: energy, digitalization, transformation, automation. O'zbekiston energetika sanoatining raqamli transformatsiyasi energiya ishlab chiqarish, taqsimlash va iste'mol qilish jarayonlarini optimallashtirish uchun yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) joriy qilishni nazarda tutadi. Bu jarayonning maqsadi nafaqat energiya ta'minotining ekspluatatsiya samaradorligi va ishonchliligini oshirish, balki mamlakat energiya xavfsizligi va mustaqilligini ta'minlashdan iborat. O'zbekiston energetika sohasidagi raqamli transformatsiyaning muhim elementlaridan biri bu Smart Grid bo'ldi. Ushbu tizimlar turli xil energiya manbalarini, shu jumladan an'anaviy va qayta tiklanadigan energiya manbalarini yagona tarmoqqa integratsiyalashishga imkon beradi, shuningdek, butun energiya infratuzilmasining moslashuvchanligi va barqarorligini oshiradi. Smart Grid-dan foydalanish elektr tarmoqlari holatini aniqroq monitoring qilishga, favqulodda vaziyatlarga tezkor javob berish va energiya iste'molini optimallashtirishga yordam beradi.[2] O'zbekistonda, xususan, aqlli hisoblagichlar joriy etilmoqda, ular nafaqat energiya iste'molini qayd qilish, balki real vaqt sur'atida ma'lumotlarni uzatish imkonini beradi, bu nafaqat iste'molchilar bilan hisob-kitob qilishda shaffoflikni ta'minlashga, balki turli hududlardagi ehtiyojlardan kelib chiqib, elektr energiyasi taqsimlanishini optimallashtirishga yordam beradi. Ushbu sohada Big Data tahlili energiya iste'molini prognozlash, shuningdek elektr tarmoqlarining alohida tugunlari va elektr energiyasini ishlab chiqarish jarayonini tahlil qilish uchun ishlatiladi. O'zbekistonda iste'mol cho'qqilarini bashorat 255 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 qilish va real vaqt rejimida yukni tartibga solish imkonini beruvchi ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish uchun platformalar yaratish bo'yicha loyihalar faol rivojlanmoqda. Bunday yechimlardan foydalanish operatsion xarajatlarni sezilarli darajada kamaytirishga, energiya infratuzilmasining ishonchliligini oshirishga va energiya yo'qotishlarini minimallashtirishga yordam beradi. Ushbu texnologiyalarni muvaffaqiyatli tatbiq etishning misoli sifatida elektr energiyasini taqsimlashni tahlil qilish va boshqarish platformasini ishlab chiqish misol bo'lib, bu allaqachon mamlakatning ayrim hududlarida foydalanilmoqda. O'zbekiston energetika sohasida energiya ishlab chiqarish va uni taqsimlashda jarayonlarni avtomatlashtirish faol joriy etilmoqda.[3] Avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlarini o'rnatish energiya ob'yektlarining samaradorligini oshirish, inson omilini kamaytirish va ishlab chiqarish jarayonlarini tez boshqarish imkonini beradi. Issiqlik va gidroelektr stansiyalarida ishlarni avtomatlashtirishga, shuningdek, tarmoqlarni boshqarish uchun aqlli yechimlarni joriy etishga alohida e'tibor qaratilmoqda. Bunga SCADA (Nazorat nazorati va ma'lumotlarni yig'ish) tizimidan foydalanish kiradi, bu bosim, harorat va kuchlanish kabi ob'ektlarning ishlash parametrlarini real vaqt rejimida kuzatib borish va optimal ishlashni ta'minlash uchun o'z vaqtida qaror qabul qilishga yordam beradi. Quyosh va shamol fermalari kabi qayta tiklanadigan energiya manbalarining rivojlanishi bilan yanada murakkab va moslashuvchan raqamli yechimlarga ehtiyoj mavjud. O'zbekistonda qayta tiklanadigan energiyani boshqarish bo'yicha raqamli platformalar yaratish loyihalari amalga oshirilmoqda, bu esa ushbu energiya manbalarini umumiy energiya tizimiga integratsiyalashga yordam beradi. Yashil texnologiyalarning joriy etilishi energetika sohasida yoqilg'i iqtisodi nuqtai nazaridan muhim rol o'ynaydi, shuningdek, atmosferaga chiqadigan chiqindilarni kamaytirishda ham muhim rol o'ynaydi. O'zbekiston qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarish va quvvatlari bo'yicha maqsadlar belgilab qo'ygan. Mamlakat 2030 yilga qadar elektr energiyasining 25 foizini o'zining qayta tiklanadigan manbalaridan ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda va 7 GVt quyosh energiyasi va 5 GVt shamol energiyasini qo'shish orqali energiya quvvatini oshirish niyatida[4]. 1-jadval 2030-yilgacha quyosh elektr stansiyalari qurilishi Quyosh stansiyalari 17 Loyihalarning umumiy quvvati 7000 MVt Total cost of projects $4.8 milliard Yillik ishlab chiqarish 15.3 milliard kVt. Tabiiy gazning yillik jamg'armasi 4.5 mill