О МЕСТЕ И РОЛИ ГОСУДАРСТВА В ЭКОНОМИКЕ

Аннотация

В статье анализируются место и роль государства в экономике. Дана оценка роли государства и процессов экономического развития в учениях А.Смита и Дж.М.Кейнса. Изучены перспективы и существующие проблемы развития государства и экономики. Ключевые слова: государство, экономика, рынок, регулирование, циклическое развитие, монополия, классическое учение. Кириш Давлатнинг иқтисодиётда тутган ўрни жамият ва иқтисодий ривожланишнинг ўта муҳим масалларидан бири ҳисобланади ва мазкур масала турли ривожланиш даврлари ва босқичларида иқтисодчи-олимлар томонидан турлича талқин қилиб келинади. Етакчи иқтисодий мактаб таълимотларида ҳам давлатнинг иқтисодиётдаги ўрни ва роли ҳал қилувчи аҳамият касб этади ва турлича талқин этилади. Иқтисодий ривожланишнинг айрим даврларида давлатнинг иқтисодиётдаги ўрни ва роли камайиб борилиши кузатилса, унинг аксича бошқа даврларда иқтисодиётда давлатнинг роли жадал суръатларда кенгайиб бораётганлигин кузатиш мумкин. Натижалар. Тадқиқотчиларнинг давлатнинг иқтисодиётда тутган ўрни ва роли ҳақидаги баҳс ва мунозаралари ўзоқ ўтмишга бориб тақалса-да, бу борадаги изланишлар бугунги кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган. Бир томондан инглиз олими Адам Смит (1723- 1790) бошчилигидаги классик иқтисодиёт мактаби таълимоти давлатнинг иқтисодиётга аралашувини чеклашни қўллаб-қувватласа яна бир инглиз олими Дж.М.Кейнс (1883-1943) бошчилигидаги илмий мактаб вакиллари давлатнинг иқтисодиётга аралашувини қўллаб-қувватлаган ҳолда уни тартибга солишнинг илмий асосларини ишлаб чиққан. Классик иқтисодиёт таълимоти эркин бозор ғоясини илгари сурар экан, давлатнинг иқтисодиётга минимал аралашувини зарурат сифатида қабул қилади. Иқтисодиётдаги мувозанатнинг ҳар қандай бузилиши ёки бошқа инқирозли ҳолатлар бозор кучлари таъсирида тартибга солиниши асослаб берилади. Кейнс таълимотида 70 аксинча, бозор механизмларининг чекланганлиги таъсирида давлатнинг иқтисодиётга аралашуви зарурияти илмий асослаб берилади. Муҳокама Икки мактаб вакиллари амалда битта масалани турли позициялардан туриб талқин этиб келишади. Қуйида қайси мактаб вакилларининг таълимотлари тўғри ёки илмий асосланган деган саволга жавоб топиб кўрамиз. Бунинг учун аввало, ушбу таълимотлар пайдо бўлган давр ва шарт-шароитларга эътибор қаратишимиз биз учун фойдали бўлади. Классик иқтисодиёт мактаби XVIII аср охири ва XIX асрнинг 30-йиллари оралиғида яхлит илмий оқим сифатида шаклланди. Уша давр иқтисодиёти ўта содда ва ички бозор омиллари таъсирида ривожланганлиги сабабли мос равишда давлатнинг аралашуви иқтисодий ривожланиш учун салбий омил сифатида қараб келинди. Бозор механизмининг асоси бўлган талаб ва таклиф қонуни иқтисодиётни тартибга солиб турувчи асосий омил сифатида ўзига юклатилган вазифаларни тўла-тўкис бажариб келарди. Давлатнинг вазифаси эса, илмий мактаб асосчилари таъбири билан айтганда “тунги қоровул” каби иқтисодиётни ташқи таҳдидлардан ҳимоя қилиш билан чекланиб қолиниши муҳим эди. Албатта, ўз даври ва шаклланган муҳит ва шарт-шароитлардан келиб чиқиб мазкур концепция мукаммал ва илмий асосланган таълимот сифатида жамиятнинг барча вакиллари томонидан сўзсиз қабул қилинган эди1. Классик иқтисодиёт мактаби таълимоти ғоялари асосан XX асрнинг бошларигача фаол ишлаб иқтисодий жараёнларни талқин этиш ва тушунтиришда кенг қўлланиб келинди. Бироқ, XX асрнинг биринчи ярмига келиб, иқтисодий ривожланишда сезиларли сифат ўзгаришлари амалга ошди ва ўз навбатида талаб ва таклиф қонуниятига асосланган бозор механизмларини ишлашига жиддий таъсир кўрсата олди. Ҳақиқатдан ҳам, ўтган асрнинг бошларига келиб иқтисодиётнинг ҳар бир тармоғида бир нечта монопол мавқега эга йирик корхоналар шакллана бошлади. Мазкур монопол корхоналар бозорда устувор мавқега эришишлари натижасида бозор иқтисодиётининг асоси бўлган талаб ва таклиф омилини тўлақонли ишлашига салбий таъсир кўрсатишга эриша одилар. Аввалига якка ҳодиса сифатида пайдо бўлган монополиялар ўтган асрнинг биринчи ярмига келиб мунтазам воқеликка айланди ва бозор иқтисодиётининг амал қилиш механзмига жиддий путур етказа бошлашди2. ХХ аср либерал ва кейнсча иқтисодий сиёсат тарафдорлари ўртасида кўплаб ва қизғин баҳслар билан тўлиб тошди. Либераллар эркин бозор ва давлатнинг иқтисодиётни минимал даражада тартига солишини маъқуллашса, кейинги мактаб вакиллари циклларни барқарорлаштириш ва тўлиқ бандликни таъминлаш учун давлатнинг иқтисодиётга фаол аралашуви зарурлигини қўллаб-қувватлашар эдилар. Икки иқтисодий мактаб учун давлатнинг иқтисодиётдаги ўрни ва аҳамияти албатта ҳал қилувчи роль ўйнайди. Натижада, либерал ва кейнс мактаби ғояларининг асосларини шаклланишида давлат ва иқтисодиёт муносабатлари, тартибга солиш зарурияти ва эҳтиёжи, амалий жиҳатлари каби айрим тушунчаларни кенг ва чуқурроқ кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ бўлади. 1 Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. — М.: Эксмо, 2016. — 1056 с. 2 Кейнс Дж. М. Общая теория занятости, процента и денег. Избранное. — М.: Эксмо, 2007. — 960 с. 71 Қуйидаги саволлар албатта давлатнинг ролини янада аниқлаштиришга имкон яратади: