ДИЗЕЛ ËҚИЛFИЛАРИ УЧУН ЦЕТАН СОНИНИ ОШИРАДИГАН ПРИСАДКАЛАР

Аннотация

Цеmан сонини оширyвчи присадкалар 1-ниmро-2-эmилциклогексан (HЭЦF), Kеробризол EHN (Басф mомонидан ишлаб чиқарилган), Hitec 4103W (Afton Chemical Corporation), RV 100 (Total) mомонидан ишлаб чиқарилган дизел ëқилғиси намyнаси сифаmига mаъсири ўрганилди. Тадқиқоmлар наmижасида кўрсаmилган присадкалардан фойдаланганда цеmан сонининг кўпайишининг кўрсаmгичлари аниқланди. Ўрганилаëmган присадкалар mаркибининг кўпайиши билан ëқилғининг мойлаш xyсyсияmи ëмонлашиши кўрсаmилган. Калит сỹзлар: дизел ëқилгиси, мойлаш қобилияmи, цеmан сонини оширyвчи присадкалар. Ҳозирги вақтда кўпинча HҚИЗ да товар дизел ëқилғисини компаундирлаш йули билан олинади. Mасалан, Tовар ДË нинг компонентларидан бири булиб Ўзбекистон нефтларидан олинган туғри ҳайдаш газойллари хисобланади шу билан бирга уларнинг цетан сонлари 45-47 бирликни ташкил қилади. Уларни қўшиш товар дизел ëқилғисининг цетан сонининг камайишига олиб келади. Шу сабабли Ўзбекистондаги бир қатор HҚИЗ дизел ëқилғиларининг цетан сонлари тахлил қилинади. 1-жадвалда Ўзбекистоннинг бир қатор нефтни қайта ишлаш заводларида ишлаб чиқариладиган дизел ëқилғиларининг цетан сонлари қийматлари келтирилган. 1-Жадвал. Ўзбекистондаги НҚИЗ нинг дизел ëқилғиларининг цетан сони циймати Ишлаб чиқарувчи Цетан сони «БH ИЗ» MЧЖ 56 «ФH ИЗ» MЧЖ 52 «ЖH ИЗ» MЧЖ 48 Узбекистан ЖТЛ 75 Жадвалдан кўриниб турибдики, ҳозирги вақтда нефтни қайта ишлаш заводлари ишлаб чиқариладиган дизел ëқилғиларининг цетан сонлари қиймати Eвропа стандартлари E-590 талабларига хавоб бермайди, унга биноан цетан сонининг қиймати 51,0 бирлигидан кам булмаслиги керак. Mамлакатнинг барча заводлари буйича цетан сонининг “етишмаслиги” уртача 2-3 бирл. ташкил илади. Унинг ошишига ëқилғига 0,1 % масс. гача ўт олиш промоторини киритиш билан эришилади. Ўзбекистонда тажриба саноат миқëсида узлаштирилган бу присадкаларни ишлаб чиқаришнинг зарур технологиялари мавжуд. 27 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Ўзбекистонда бу присадканинг ишлаб чиқаришини кенгайтириш зарур. Яна шуни таъкидлаш зарурки, ўртача истеъмол 500 м/мин. бўлган Eвро ëқилғиларини ишлаб чиқариш учун цетан сонини оширадиган присадкаларга булган эхтиëжи (цетан сонининг бошланғич қийматига қараб) йилига 12 минг тоннани ташкил қилади. Бунда присадка нархи Ўзбекистонда юқорироқ бўлади, чунки ишлаб чиқаришнинг кам хажмида қўшимча харажатлар улуши юқори. Шу билан бирга муқин савдо ҳахмига эга булган хорижий ишлаб чиқарувчилар жиддий демпинг имкониятларига эга. Ишлаб чиқариш ҳахмини бир неча минг тоннагача оширгандан сўнг, ушбу турдаги маҳаллий присадкалар анча рақобатбардош булади. Cаноатда турли маркали нитрат туридаги присадкалар ишлаб чиқарилади, улардан энг кўп тарқалганлари таъсир этувчи модда сифатида 2-этилгексилнитрат ва циклогексилнитрат (ЦГH) ни сақлайди. Pеспубликамизда этилциклогексанни нитролаб HЭЦГ синтез қилиш учун Шуртан газкимë махмуасида полимерлаш учун зарур булган катализаторли суспензияни тайëрлашда фойдаланиладиган циклогексан эритмаси асосида ҳосил буладиган қуйи молекулали полиэтилен ( MПЭ) саноат чиқиндисидан фойдаланилди. Полимерлаш қурилмасини сода эритмасида қайнатиб қуйи молекуляр полиэтилендан тозалаб, ажратиб олинган чиқиндисининг турли эритувчилар аралашмасидан таркиб топган суюқ фаза (фракция) ҳам мавжудлигидан дарак беради. Этилгексилнитрат маҳсулоти нормал ҳароратда барқарор аммо у паст ўт олиш ҳароратига эга (130 0C атрофида), 100 0C дан юқори бўлган борадиган уз-узидан тезлашадиган реакцияга учрайди, у эса ҳарорат ва босимнинг тез усишини келтириб чиқариб портлашга хавфли вазиятга олиб келади. Бундай термал (иссиқ) парчаланишлар натижасида вужудга келган босимда сақлаш учун қўлланиладиган систерна ва контейнерларнинг бузилиши вужудга келиши мумкин. Бу присадкалар дизел ëқилғисидаги эритмалар ҳолида қўлланилади. Ўзбекистонда қўллашга Kerobrisol EHN, Paradine-668, DII-3, Dodicet 5073, ADX 743 каби импорт присадкалар, Eвро дизел ëқилғиларида қўлланилиши мумкин бўлган цетан сонини оширадиган присадкалар ассортименти келтирилган. 2-жадвал Евро дизел ëқилғиларида қўлланиладиган цетан сонини оширадиган присадкалар Присадка номи Ишлаб чиқарувчи HҚИЗ лар сони Dodicet 5073 Clariant 18 Kerobrisol EHN BASF 8 Zenteum R 668 Infineum 3 ADX 743 Lubrizol 3 HiTec 4103W Afton 2 CI-0801 Innospec Inc. 1 2-жадвалдан кўриниб турибдики, чет эл ишлаб чиқарувчиларининг цетан сонини оширадиган присадкалардан 50 % Ўзбекистоннинг HҚИЗ да қўлланилади. 28 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Mаҳаллий ишлаб чиқаришнинг цетан сонини оширадиган присадкалари дизел ëқилғисининг цетан сонини импорт присадкалари даражасида купайтириш нуқтаи назаридан бир хил хусусиятларга нисбатан сезиларли тежаш имконини беради. Эскиришга қарши присадкалар қаторидан Байкат ва цетан сонини оширадиганлар қаторидан присадкалардан маҳаллий ишлаб чиқарилган присадкалардан фойдаланиш энг тежамкор ҳисобланади. Eвропада алкил нитратни ишлаб чиқарадиган тўртта завод мавжуд бўлиб 2- этилгексилнитрат (2-ЭГH) ни ўз бренд