STOMATOLOGIK KASALLIKLAR PROFILAKTIKASIDA FTOR SAQLOVCHI BIRIKMALARNING AHAMIYATI.

Аннотация

Fluorosis occurs when the chemical fluorine substance exceeds the body's requirements, this chemical element is not only associated with caries and periodontal diseases, but also plays a role in their origin. Keywords: Fluoride, hydroxyapatites, demineralization, remineralization, saliva, caries, enamel, dentin. ЗНАЧЕНИЕ ФТОРСОДЕРЖАЩИХ СОЕДИНЕНИЙ В ПРОФИЛАКТИКЕ СТОМАТОЛОГИЧЕСКИХ ЗАБОЛЕВАНИЙ. Аннотация. Флюороз возникает, когда химическое вещество фтор превышает потребности организма. Этот химический элемент не только связан с кариесом и заболеваниями пародонта, но и играет роль в их возникновении. Ключевые слова: Фтор, гидроксиапатит, деминерализация, реминерализация, слюна, кариес, эмаль, дентин. Amerikalik olimlar tomonidan (Din 1931) xol-xol dog`li flyuoroz bilan xastalangan bemorlarda kariyes jarayoni juda kam uchrashini aniqlanishi, shu asosda kariyes ko`p uchraydigan aholi ichimlik suvida sun’iy ravishda ftor miqdorini oshirish kariyes tarqalishi va jadalligini pasaytirishi mumkin degan xulosaga olib keladi. Tarkibida ftor miqdori 1 mg/l va undan yuqori bo`lgan suv manbaidan suv ichib kelgan aholi suv manbaida ftor miqdori 0.1-0.3 mg/l bo`lgan aholi o`rtasida kariyes tarqalish ko`rsatkichi solishtirilganda ftor ko`p saqlovchi suv iste’mol qilgan aholi guruhida 50% gacha kariyes kam uchrashi aniqlangan. Iste’mol qilinadigan suvi tarkibida 1 mg/l ftor bo`lgan aholi o`rtasida flyuoroz kasalligi uchramasligidan kelib chiqib, suvda ftor miqdorining me’yori 0.8-1.2 mg/l ga teng deb qabul qilingan. 1055 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Birinchi marta Amerikaning ikki shaharlarida ichimlik suvini qo`shimcha sun’iy ravishda ftorlash kichik sarf-harajatlar talab qilsada, shu shaharlar aholisining ovqatlanishiga hech qanday o`zgarishlar kiritilmagan holda kariyes jadalligi ko`rsatkichini 60-70% ga pasayganligini ko`rsatdi. Bunday katta yutuqdan so`ng, boshqa shaharlarda ham ichimlik suvini qo`shimcha ftor moddasi bilan boyitish joriy qilindi. Ftor elementi inson organizmiga asosan suv orqali kirib unga bo`lgan talabni qondirishida asosiy o`rin tutsada, tabiatda kishilar organizmiga ftor olib kiruvchi boshqa manbalar (oziq-ovqatlar, ko`katlar, dori-darmonlar, pestitsidlar) ham mavjud. Shu bilan bir qatorda superfosfat, fosfor kislotasi, alyuminiy, oyna, sulfat kislota, plastmassalar va uglevodlar ishlab chiqaruvchi korxonalarda ham havoga ftor birikmalari ajralib chiqadi va inson nafas yo`llari orqali organizmga tushadi. Ftoridlarni organizmdagi metobolizmini (almashinuvini) o`rganish shuni ko`rsatadiki, mazkur moddalar tish va suyak to`qimasini hosil qiluvchi minerallarga juda yaqin turarkan. Ftor saqlovchi elementlar skelet tuzilmalarning organizmda suyuqliklar oqib, yuvib turuvchi sohalarida yig`iladi. Bunday sohalarga dentin emalning yuza qatlamlari misol bo`ladi. Dentin to`qimasi pulpa qon tomirlari bilan bevosita a’loqador bo`lsa, emal to`qimasining yuzasi doimo so`lak bilan yuvilib turadi. Qon va so`lak tarkibidagi ftor saqlovchi birikmalar konsentratsiyasining miqdori inson organizmiga tashqaridan, ayniqsa suv orqali tushayotgan ftor moddasining miqdori bilan bevosita bog`liqdir. Tish qattiq to`qimalarida ftor saqlovchi mineral tuzlar emalning homiladorlik va bola tug`ilgandan so`ng (1-3 doimiy tishlar shakllanishi davrlarida eng ko`p yig`ilishi aniqlangan. Bu davrlarda sut va doimiy tishlar emal to`qimasi jadal suratlar bilan mineral tuzlarga to`yina boshlaydi. So`lak tarkibidagi ftoridlar konsentratsiyasi 1 mol/l yoki suv tarkibidagi ftorning 1/50 qismini tashkil qiladi. Tish usti yumshoq karashlaridagi ftoridlar konsentratsiyasi so`lak tarkibidagidan 40-60 marta yuqoridir. Ammo ularning ma’lum bir qismigina erkin ionlar shaklida bo`lib, almashinuvda ishtirok etadi. Qolgan asosiy miqdori bog`langan holda mavjud bo`lib, almashinuv jarayonida ishtirok etmaydi. Bugungi kunda ftor birikmalarining tish qattiq to`qimalariga ta’sir mexanizmi izlanishlar bergan ma’lumotlarga tayanadi. Uzoq yillar mobaynida ftor saqlovchi birikmalarning profilaktik ta’siri emalda faqat ftorapatitlar hosil bo`lishi bilan tushuntirilar edi. Bunda kalsiy ftoridning hosil bo`lishi va uning so`lakda erib emal yuzasidan yuvilib chiqishi salbiy holat deb baholanardi. Bugungi olingan ilmiy ma’lumotlar va tajribalar asosida tuzilgan konsepsiyaga binoan ftoridlarning kariyes barqarorlik ta’siri ularning tish to`qimalarida va so`lakda ko`plab yig`ilishi bilan bog`liq. Yig`ilgan ftorli birikmalar ph ko`rsatkichi pasayganda tish karashlari tarkibidan ftor elementini erkin ftor ioni sifatida ajratib chiqaradi. Bu esa emalda sodir bo`lishi mumkin bo`lgan demineralizatsiya jarayonini sekinlashtiradi yoki butunlay to`xtatdi. 1056 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Tish emali yuzasida ftor ionlarining doimiy muloqoti evaziga kalsiy ftorning mikrokristall globulalari hosil bo`lib, emalning kariyesga nisbatan turg`unligini ta’minlab turadi. Organizmga ftor moddasinng uzluksiz ravishda oz-oz miqdorda k