XITOY (SIN) IMPERIYASINING JUNG‘OR XONLIGINI ISTILO QILISH ARAFASIDA MARKAZIY OSIYODA SIYOSIY VAZIYAT.

Аннотация

The article discusses the intensification of socio-economic tensions in the Dzungar Khanate from the 30s-40s of the 7th century, incessant wars and their impact on the state. In particular, the military-political relations of the khanate with the Russian Empire, the Kokand Khanate, the Kazakh zhuzes and other neighboring states between 1732 and 1752 are analyzed. The wars depleted state resources and caused serious damage to the national economy. Conflicting trade and political relations also arose between Russia and the Dzungar Khanate. By the 50s of the 18th century, the Dzungar Khanate was in crisis and began to be conquered by the Sin Empire. Keywords: Dzungar Khanate, Russian Empire, Kokand Khanate, Kazakh zhuzes, Syrdarya, Tashkent, Turkestan, Kalmyks, Siberia, Sin Empire, Socio-economic crisis, Military- political conflicts, Trade-political conflicts. ПОЛИТИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В СРЕДНЕЙ АЗИИ НАКАНУНЕ ЗАВОЕВАНИЯ ДЖУНГАРСКОГО ХАНСТВА КИТАЙСКОЙ (СИНСКОЙ) ИМПЕРИЕЙ. Аннотация. В статье рассматривается усиление социально-экономической напряженности, постоянные войны и их влияние на государство в Джунгарском ханстве 1029 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 в 30-40-х годах VII века. В частности, анализируются военно-политические отношения ханства с Российской империей, Кокандским ханством, казахскими жузами и другими соседними государствами в 1732—1752 годах. Войны истощили государственные ресурсы и нанесли серьезный ущерб национальной экономике. Между Россией и Джунгарским ханством также возникли противоречивые торговые и политические отношения. К 1850-м годам Джунгарское ханство находилось в кризисе и было завоевано империей Синь. Ключевые слова: Джунгарское ханство, Российская империя, Кокандское ханство, казахские жузы, Сырдарья, Ташкент, Туркестан, калмыки, Сибирь, Империя Син, Социально-экономический кризис, Военно-политические конфликты, Торгово- политические конфликты. XVII asrning 30-40 yillaridan boshlab Jung‘or xonligida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar keskinlashib, tinimsiz urushlar xonlikni og‘ir siyosiy va ma’naviy tushkunlikka olib kelgan. Natijada esa, davlatning iqtisodiy resurslari barcha yo‘nalishlarda kurash olib borishga еtmay qola boshlagan. Ammo, hukumron tabaqalar urushni ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish vositasi sifatida qaraganlar va tinimsiz urushlar davom ettirilgan. 1732 yilda Sirdaryoning yuqori oqimidagi Ketma Duba, 1723 va 1734 yil Toshkent, 1736-1738 yillarda qalmoqlar burut (XVII-XVIII asrlarda qirg‘izlar tarixiy adabiyotlarda shu nom bilan tilga olingan)lar, Oltoy uryanxaylari bilan, 1744 yilda yana brutlar bilan, 1748 yilda Pulanij ulusi bilan, 1745-1746 yillarda G‘arbiy Turkistonda Abdukarimbiy (Qo‘qon xoni 1733-1750 yy) degan knyaz bilan doimiy kurashlar olib borganlar. Toshkent, Turkiston, Inoq shaharlari ular hukumronligi ostida bo‘lgan58. Bu urushlar katta xarajatlardan tashqari inson resurslariga ham katta zarar keltirgan. Shuningdek, Jung‘or xonligiga nisbatan qo‘shi davlatlarning dushmanona munosabatini kuchayishiga sabab bo‘lgan. O‘sha vaqtdagi dunyoning yangi kuchayib kelayotgan yirik imperiyalaridan biri bo‘lgan Rossiya imperiyasi bilan Jung‘or xonligining munosabatlari goh ziddiyatli, goh do‘stona bo‘lganligini tarixiy adabiyotlardagi ma’lumotlar tasdiqlaydi. Jung‘or xonligining so‘nggi bora harbiy-siyosiy jihatdan ustunligi XVIII asrning 40-yillari o‘rtalarigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oligan. Bu davrda faol tajovuzkor siyosat yuritgan xonlik qozoq juzlarini o‘ziga bo‘ynsundirishni boshlagan. Shuningdek, ular yashagan Yettisuv, Sharqiy Qozog‘iston hududlaridan qozoqlarni siqib chiqara boshlaganlar. 1741-1742 yillarda Jung‘orlarning O‘rta va Kichik juzga navbatdagi hujumi Rossiya imperiyasi aralashuvi bilan to‘xtatilgan59 . Ammo, tarixiy adabiyotlardagi ma’lumotlar bu borada bir-biriga zid keladi. G.E. Grumm-Grjimaylo ma’lumotlarida keltirilishicha, rasman qozoqlar Rossiya imperiyasining vassali bo‘lsalarda, 1742 yilda ulardan Jung‘or xonligi vassallari sifatida o‘lpon olishini 1030 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 tasdiqlashga majbur bo‘lgan60 . Qozoqlar masalasida 1744-1745 yillarda Oyratlar va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi ziddiyatli munosabatlar vujudga kelgan. Ushbu ziddiyatdan Rossiya imperiyasining aholi va ularni qo‘riqlovchi askarlari kam sonli bo‘lgan Sibir mintaqasi ayniqsa aziyat chekkan. Oyratlar Sibir shaharlariga, Ust-Kamenegorsk, Semipalatinsk qal’alari, Kolыvano-Voskresensk zavodi atrofida qo‘shin to‘plab Rossiya imperiyasiga tahdid qila boshlaganlar61 . Ikki o‘rtada urush xavfi vujudga kela boshlagan. Rossiya va Jung‘or xonligi o‘rtasidagi munosabatlarda Sibirda savdo qilish masalalarida ham ziddiyatlar kelib chiqa boshlagan bo‘lib, buning oqibatida Rossiya ma’murlari Sibirdagi buxoroliklarni temir bilan savdo qilishini ta’qiqlaganlar. Savdo ta’qiqlariga qarshi Jung‘or xoni o‘zining noroziligini bildirib 1750 yilda Sibir gubernatoriga elchi yuborgan . Ikki o‘rtada muammoli masalalar ko‘pa