Выражение прагматических отношений в тексте и речи посредством гендерных маркеров

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье исследуется роль гендерно прагматика, маркированных слов в языке и коммуникации, с акцентом гендерный характер, на то, как эти слова отражают прагматические цели, гендер адресата, речевые акты и социальные отношения. В ней языковые признаки, семантическое поле, рассматриваются семантические группы гендерной коммуникативная лексики, такие как слова, выражающие половые различия, ситуация, возраст, семейные отношения, социальные роли и стереотипы, профессии. Исследование подчеркивает, как гендерно речевое движение. окрашенный язык формирует общение, влияя не только на передачу информации, но и на убеждение, эмоциональное воздействие и динамику власти. Кроме того, анализируется влияние культурных и социальных факторов на формирование гендерных стереотипов в языке и их прагматические последствия в различных лингвистических контекстах. Pragmatika bugungi kunda lisoniy belgilarni yaratuvchi, uzatuvchi hamda qabul qiluvchi shaxslar o‘rtasidagi kommunikativ maqsad, nutqiy harakat va munosabatlarni o‘rganuvchi fan sifatida ta’riflanadi. Muloqot maqsadi oddiygina axborot almashish bilan chegaralanib qolmaydi, axborot uzatishdan “hamkor”ga (tinglovchiga, kitobxonga) ta’sir o‘tkazish, uni biron-bir narsaga ishontirish, bo‘ysundirish, harakatga undash so‘zlovchilar tomonidan o‘z maylini, birovni yoki biror narsani yoqtirish-yoqtirmasliginini, norozilik, hayrat kabi pragmatik maqsadlar, nutqiy harakatlar, munosabatlar kuzatiladi. Bunday munosabatlar ayniqsa gender belgili so‘zlarda o‘ziga xos ifodalanadi. Gender belgili so‘zlar odatda ma’lum bir konsept ichida leksik-semantik guruhlarga bo‘lib o‘rganiladi. Masalan, “odam” konseptiga kiruvchi genderli so‘zlarni quyidagi leksik semantik guruhlarga bo‘lib o‘rganish mumkin: 1) jinsiy farqlarni ifodalovchi gender belgili so‘zlar (erkak, odam, inson, ayol, xotin, rafiqa qiz, o‘g‘il); 2) insonning yosh-qariligini ifodalovchi sematik guruh (yosh qiz, yosh o‘g‘il bola, go‘dak, ayol, erkak, chol, kampir, boboy, qariya, oqsoqol); 3) qardoshlikni ifodalovchi genderli semantik guruh: – referentning ayol kishiligini ifodalovchi birliklar: buvi – ona, singil, xola, amma, kelin, qalliq; rafiqa, yanga, qayin singil; qaynona; – referentning erkak kishiligini ifodalovchi birliklar: bobo, aka, birodar, tog‘a, pochcha, og‘ayni, oshna; 4) oilaviy ahvolni ifodalovchi gender so‘zlar: er-xotin; bo‘y qiz – turmushga chiqmagan qiz, yesir, to‘l, bo‘ydoq; 5) shaxslararo yaqinlikni, mehribonlikni ifodalovchi gender so‘zlar odatda kattalar tomonidan kichiklarga erkalatish ma’nosida, yoki erkak kishining ayolga pragmatik munosabatini ifodalash uchun qo‘llaniladi. Bu o‘rinda odatda narsa va tushunchalarning qimmat baholigi, go‘zalligi, shirinligi, yoqimliligi assotsiatsiya qilinadi: 214 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 1 (2025) / ISSN 2181-3701 azizim, mehribonim, mushukcham, qimmatligim, oltinim, yulduzim, kaptarim, qushcham, azizim, dilbarim, go‘zalim, asalim, gavharim, qo‘zichog‘im, oppog‘im, erkatoyim, oy yuzligim, dilbarim, quyoshim, malikam va h.; 6) referentning biron-bir ijtimoiy guruhga mansubligini ifodalovchi gender so‘zlar qirol-qirolicha, – shahzoda, malika, gersoginya, dehqon, rohib-rohiba, kotib-kotiba, rahbar, rahbar ayol, taqsir, eshon bobo, rais bobo; 7) biror millat yoki etnik guruhga mansubligini ifodadovchi gender so‘zlar: negrityanka, irlandiyalik- irlandiyalik ayol (yoki qiz), -lo‘li- lo‘li ayol; 8) kasbni, mashulot turini ifodalovchi gender so‘zlar: tikuvchi, chevar – jodugar;– balerina, imperator ayol; 9) seksual moyillikni ifodalovchi gender so‘zlar: buzuq ayol; manjalaqi, xotinboz, bokira; 10) qo‘rinishni, xulq- atvorni xarakterlovchi gender belgili so‘zlar: mallasoch-mallasoch ayol, ko‘ngli yumshoq ayol, hazilkash, ochko‘z, urushqoq, janjalkash – yalmog‘iz, qaqajon, vaysaqi, mijg’ov; 11) kelib chiqishini, yashash joyini ifodalovchi gender belgili so‘zlar : aslzoda, malika, zadogon, eshon, xo‘ja, oqsuyak. Leksik semantik guruh (LSG) shunday qilib “bir xil qiyoslanuvchi ma’no anglatuvchi leksik birliklar majmuasidir, ular tilning tarixiy taraqqiyot jarayoniga bog‘liq bo‘lgan o‘ziga hos ijtimoiy xususiyatlarini ifodalaydilar ” [Филиппенко 2001: 119]. U yoki bu semantik maydonga kiruvchi so‘zlarning ko‘pligi ijtimoiy madaniy faktorlarga bog‘liq. Matnda yoki suhbatdoshlar muloqotida ikki jinsga mansub kishilar nutqining leksik semantik maydonining aniqlanishi nutqning gender xususiyatlari muallif- so‘zlovchi (adresat), tinglovchi, kitobxon(adresant) nutqidagi gender (jinsga oid lisoniy birliklar) xususiyatlarining pragmatik maqsad, harakat, munosabat sifatida ayollar va erkaklar nutqining bir til va qiyoslanib o‘rganilayotgan tillar doirasida tadqiq qilish imkoniyatlarini beradi. Bunday tadqiqotni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar hal qilinishi lozim: – erkak yoki ayol suhbatdoshlarning muloqotga kirishuv jarayonidagi pragmatik munosabatl