Симметричные и асимметричные явления в лексемах, выражающих слуховую способность в английском и узбекском языках

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья посвящена изучению симметричных и слуховая способность, асимметричных явлений в лексемах, выражающих симметричные явления, слуховые способности в английском и узбекском языках. В асимметричные явления, статье рассматриваются грамматические и семантические английский язык, узбекский язык, сходства и различия между этими языками. Также лингвистика, анализируются различные культурные и лингвистические лексический анализ. факторы, связанные со слуховыми способностями. Ma’lumki, tilshunoslik tadqiqotining zamonaviy yо‘nalishlari – kognitologiya, lingvokulturologiya, psixolingvistik-somatika tilda inson omilini о‘rganish (antropotsentrikning namoyon bо‘lishi sifatida) va voqelikni idrok qilish doirasida hal qilinadi. Eshitish layoqatiniidrok etish ham, boshqa voqelik, hodisalar, atrofdagi dunyoning simmetrik va asimmetrik munosabatlarini inson faoliyati jarayonida tananing ma’nolari tilda qanday ifodalanishi e’tiborga molikdir . Professor M.B. Primova rus tilida eshitish persepsiyasi fe’llarining leksik-semantik guruhlarini inobatga olgan holda, rus tilidagi eshitish persepsiyasi fe’llari ma’nosida quyidagi farqlovchi semalarni ajratadi: uzoqdan (quloq solmoq), persepsiya yakuni (tinglamoq, eshitmoq), bir qancha vaqt (tinglab turmoq), vaqti-vaqti bilan (poylamoq), davomiy (muttasil eshitmoq, eshitib tо‘ymaslik), intensiv, diqqat bilan (diqqat bilan eshitmoq, astoydil eshitmoq, termulib eshitmoq), kuchaytirish (sinchiklab eshitmoq, razm bilan eshitmoq), kengaytirish bilan (eshitib qotib, og‘zi ochilib, mahliyo bо‘lib qolmoq), diqqat bilan, oxirigacha (diqqat bilan eshitib topmoq, pinxona eshitmoq, bilib olmoq), boshidan to oxirigacha diqqat bilan eshitmoq (kо‘p fe’lli birikmalar), yaqindan va uzluksiz (kо‘p fe’lli birikmalar). Kognitiv tilshunoslik yо‘nalishida til hodisalaridan bо‘lmish eshitish layoqati strukturasini о‘rganishda quyidagi holatlarni e’tiborda tutish lozim: – idrok elementlari majmuasini о‘rganishda mazmundan shakl tomonga qarab semantik funksiyalari asosida tahlil qilish; (eshitmoq-payqamoq), (to hare-to find out); – idrok markazi (yadro yoki dominant sо‘z)lardagi belgilarning tо‘laqonliligi va maksimal darajadagi intensivligi va markazdan uzoqlashgan sari (periferiyada) bu belgilarning susayib borishi; (eshitish- sukut saqlash), (to hear- to listen); – idrok elementlarining о‘zaro ta’sir kuchi, ularning simmetrik va asimmetrik munosabatlari, umumiy segmentlarning mavjudligi, maydon strukturasining dinamik holati: (tomosha qilib – tushunmoq) (to Watch- to understsnd); Eshitish layoqatini ifodalovchi leksemalarning strukturasi bir butunlikni tarkibiy qismlarga ajratish va ular о‘rtasidagi bog‘liqlik orqali aniqlanadi. Simmetrik va asimmetrik munosabat esa, ma’noning о‘zaro munosabatlari orqali aniqlangan segmentatsiya yordamida harakterlanadi. Ushbu leksemalarga mansub maxsus vositalarning har biri о‘zining grammatik xarakterdagi, yoki leksik xarakterdagi, yoxud sintaktik xarakterdagi ma’nosiga ega. 13 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701 Bizning fikrimizcha, birinchidan, eshitish layoqatini ifodalovchi leksemalarning rolini ma’lumotlar yoki bilimni qabul qilishga, ikkinchidan, inson imkoniyatidan kelib chiqqan holda muayyan harakat obyektida “eshitish va aqliy” (inson) diqqatni bir joyga jamlash, imkon darajasida ularni kо‘rish orqali kuzatish yoki ularni aqlan nazorat qilish va tahlil qilishga asoslangan. Ushbu ma’lumotlardan kelib chiqib, muhim xulosa chiqarish mumkin: semantik hukmronlik tabiatiga kо‘ra ikkita qarama-qarshi guruh mavjud – fizik harakatlarning predmetlari va aqlga asoslangan narsalar, lekin eshitish persepsiyasining bunday fe’llari aralash semantikalar bilan bog‘liq bо‘lgan predikatlar sifatida kо‘rib chiqiladi, chunki uning ma’nosi jismoniy (aniqrog‘i – fizik-fiziologik) va mental komponentlardir. Bunday holatda, eshitish layoqatini ifodalovchileksemalar – persept nuqtai nazaridan obyektni yoki butun perseptiv voqelikni,idrok subyektining eshitish maydoniga kiritish qat’iy jismoniy sifatida tavsiflanmaydi, chunki vaziyatning tegishli tomoni persepsiyaga olib kelmaydi, ammo murakkabroq simmetrik va asimmetrik munosabatlariga taxmin qilinadi. Atrofimizni о‘rab turgan olam haqidagi axborotning katta qismi bilan ta’minlovchi eshitish persepsiyasi, persepsiyaning qolgan turi kо‘rish, hid sezish, ta’m bilish va sezish turlariga nisbatan hukmronlik qiladi. Bundan tashqari, “video manbalar nafaqat inson hayot tarzini о‘zgartirishi uchun tо‘g‘ri yо‘l kо‘rsatadi, uning kо‘pgina hatti-harakatlariga xukmronlik qiladi, balki uning bilimi va о‘y-fikrlarining asosi bо‘lib ham xizmat qiladi” Eshitish – nafaqat eshitish mumkin bо‘lgan simmetrik narsalar, balki eshitib bо‘lmas ya’ni asimmetriya, mavhum, vaholanki, insonning ichki dunyosini ham biluvchi eng kuchli quroldir: “...inson mavhum bо‘lgan obyektlar – his-tuyg‘u, yomonlik va yolg‘onni