Лингвистические особенности риторического предложения на узбекском языке

Аннотация

Калит сўзлар: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ingliz tilida лисоний онг, gapirishni o‘rgatish jarayoniga oid sinf tadqiqoti yoritiladi. психолингвистика, Tadqiqot jarayonida o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini когнитив тилшунослик, rivojlantirishga qaratilgan hikoya qilish, rolli o‘yinlar va тил сатҳлари, тил ташувчиси. interaktiv o‘yinlar kabi metodlardan foydalanildi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, o‘quvchi shaxsiga qaratilgan qiziqarli mashg'ulotlar nutq qobiliyatini sezilarli darajada shakllantiradi. Лингвистические особенности риторического предложения на узбекском языке АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Статья посвящена психолингвистическому языковое сознание, исследованию понятия языкового сознания. В ней психолингвистика, рассматривается становление психолингвистики как 1 PhD Student, Namangan State University. E-mail: malikamutallieva@gmail.com Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701 когнитивная лингвистика, научной дисциплины, анализируются ключевые понятия и уровни языка, единицы, объединяющие лингвистическое сознание. носитель языка. Особое внимание уделено основателям психолингвистики, а также результатам исследований в области психолингвистики и лингвистики. Лисоний онг – муайян тил вакилининг лексик ва грамматик сатҳ бирликлари орқали оламни идрок этиш ва англаш жараёнини ифодаловчи когнитив тилшунослик категориясидир [1]. Т.Н. Ушакованинг таъкидлашича, “лисоний онг” атамаси алоҳида, лекин бир-бирига алоқадор бўлган психология ва тилшунослик соҳаларига оид тушунчаларни ифодаловчи сўзлардан ташкил топган ва уларни бирлаштирувчи бирикмадир. Бир-бирига мос тушунчаларнинг бу тарздаги уйғунлашувига, бизнингча, тараққий этиш белгиси деб қараш керак. Бундай хулосага келишимизнинг сабаби шундаки, уларнинг ўзаро мувофиқлигини доимий алоқадорлик ҳаракатида кузатишимиз мумкин. Дарҳақиқат, инсоннинг бирор фикрни ифодалашда тил бирликларидан нутқда фойдаланиши унинг руҳий олами инъикоси сифатида юзага келадиган жараёндир. Шубҳасиз, тил ва нутқ тушунчаларининг моҳияти ҳам шунда. “ХХ асрнинг биринчи ярмида тилшунослик марказида тилга тизим сифатида, адабиётшуносликда – адабиётга санъат соҳаси қаралган бўлса, аср охирига келиб ҳар иккала фан марказида ҳам homo loquens категорияси турибди” [2]. Фақат биринчи ҳолатда икки томонлама “сўзловчи – тингловчи” тарзида юқори даражадаги мулоқот вакиллари назарда тутилса, иккинчи ҳолатда “муаллиф – ўқувчи” сифатида алоҳидаалоҳида функция бажарувчи тарафлар мавжуд. Ижтимоий муҳит тараққиётига мувофиқ равишда тил орқали коммуникатив фаолиятнинг “Журналист – Ўқувчи”, “Рекламачи – Реклама истеъмолчиси”, “Жамоатчилик билан алоқалар мутахассиси – Жамоатчилик” ва бошқа анъанавий мулоқот модификациялари каби янгидан-янги турлари пайдо бўлишига замин яратилди. Тилдан фойдаланувчи ҳар бир шахс бошқа одамларни ўз нутқига қизиқтиришга интилади, шунинг учун барча нотиқлик усуллари учун характерли бўлган тагмаъно ёки яширин маъно ифодалаш, хусусан, метафора, эпитет, қиёслаш, метонимия, такрор, риторик сўроқ, сўзларни тушириб қолдириш ва бошқа воситаларга таянади. Сўздаги яширин маънолар сўзловчининг атрофдаги дунё, нарса-ҳодисалар хусусиятларини билишига асосланади. Тил ташувчисининг шахсияти миллий ва маданий жиҳатдан ўзига хосдир. Сўзловчи бошқа одамлар билан мулоқотга киришганда кўпроқ “бахт”, “пул”, “тинчлик”, “ҳақиқат”, “тақдир”, “оила”, “ватан” каби асосий тушунчаларга мурожаат қилади. Миллий ўзига хослик шундаки, у ёки бу сўзнинг маъноси бирор ҳолат билан боғлиқ ҳолда юзага келса-да, метафорик ёки метонимик кўчма маъно тамоман бошқа тушунча билан боғлиқ тарзда юзага келиши мумкин [3]. Ҳар бир сўздаги концептуал маънони ўзгартирган ҳолдаги яширин мазмун сўзловчининг олам, одамлар, атрофдаги воқелик, дунёдаги сиёсий жараёнлар ва ҳоказоларни англашдаги дунёқарашидан пайдо бўлади. Инсоннинг фаолияти ва хатти-ҳаракати маълум даражада унинг билим ва тасаввурларига боғлиқ”лигини эътироф этадилар. Бунда инсон нутқида унинг фикри тўлиқ ифодаланмаган бўлиши мумкинлиги назарда тутилиши керак, негаки, 74 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701 мулоқот жараёни сўзловчи билан бирга тингловчининг иштирокини ҳам қамраб олади. Тилшуносликда тилнинг вазифаси ташқи дунё элементларини лисоний бирликлар орқали ифодалашда деб ҳисоблайдиган қадимий анъана мавжуд. Шу нуқтаи назардан қаралганда, ҳолатлар маълум тил бирлигига мос келадиган бир қатор қисмларга бўлиниши мумкин. Воқеликнинг ўзига хос талқини визуал идрок этилаётган вазиятдаги муайян унсурларни ифодалаш билан бирга кўриш майдонимиздан ташқаридаги белгиларни ҳам ўз ичига олади. Бошқача қилиб айтганда, бид кўриб чиқаётган мавзу доирасида, кўп ҳолларда субъект етакчи иштирокчидир. Тилшуносликда кейинги ўттиз йил давомида фаол қўлланиб келаётган “тил ташувчиси” атамаси психолингвистиканинг марк