Анализ топонимических фразеологизмов по историко-культурным компонентам (на французском и узбекском языках)

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье на материале французского и узбекского топонимические языков изучаются культурно-исторические особенности фразеологизмы, топонимических фразеологизмов. Именование жилых ойконимы, помещений каждого народа существует с древнейших гидронимы, хоронимы, времен. По этой причине топонимы использовались, дрионимы и др. сохраняя свою древнюю форму. Состав топонимических фразеологизмов изменчив, так как они обновляются в зависимости от периода по мере смены поколений. Результаты их расчетов свидетельствуют о том, что процесс образования фразеологизмов топонимов в обоих языках одинаков, поскольку в их основе лежат общие культурные элементы. Toponim tarkibli frazeologizmlar xalq hayotining moddiy, madaniy, ijtimoiy- iqtisodiy qatlamlaridan olingan bo‘lib, ular millatning tarixi, kundalik turmushi va madaniyati, yashash tarzini aks ettiradi. Mazkur frazeologizmlarning lingvomadaniy xususiyatlari tarixiy, geografik hamda ijtimoiy belgilariga ko‘ra fransuz va o‘zbek tillarida o‘z qatlam va o‘zlashma qatlamga bo‘lib o‘rganildi. O‘z qatlamga mansub FBlar quyidagi 3 guruhga bo‘lindi: 1) ijtimoiy-tarixiy omillarga asoslangan frazeologizmlar, fransuz tilida: aller à Canossa – (so‘zma-so‘z.: Kanossaga bormoq) tahqirlanmoq, kamsitilmoq; mag‘lubiyatni tan olmoq ma’nosida. Iboraning kelib chiqishi Germaniya imperatorining Rim papasiga bo‘yin egishi bilan bog‘liq hikoyatga tegishli; o‘zbek tilida gap quvgan – baloga yo‘liqar, yo‘l quvgan – G‘aznaga frazeologizmini keltirish mumkin. Qadimda G‘azna O‘rta Osiyoning muhim madaniy markazlaridan biri bo‘lgan; 2) kelib chiqishi xalq ijodi bilan bog‘liq frazeologizmlar fransuz va o‘zbek tillarida ikki guruhga ajratildi: a) xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq frazeologik birliklar: Masalan: au diable Vauvert – (so‘zma-so‘z.: Vover shaytoni)dunyoning narigi burchagida, borsa kelmas joyga (yubormoq). Uning paydo bo‘lishi Parij yaqinidagi Vauvert qasrida jin-ajinalar o‘rnashib olganligi haqidagi afsona bilan bog‘liq. O‘zbek tilida onasini Uchqo‘rg‘ondan ko‘rsatmoq frazeologizmi do‘q qilishni, qo‘rqitishni ifodalaydi; b) toponim komponentli frazeologik birliklar badiiy asar personajlari yoki sitatalar bilan bog‘liq. Masalan, paysan du Danube – (so‘zma-so‘z.: Dunay dehqoni) qo‘pol, dag‘al, tarbiya ko‘rmagan, o‘ylamasdan gapiradigan odam. Ushbu birikma Lafontenning masalidan olingan; O‘zbek tilida badiiy asarlar yoxud ularning personajlari nomidan yasalgan toponim komponentli FBlar xalqning yashash tarzini aks ettiradi. Masalan, yonida bir puli yo‘q, G‘irvonga hokim. Mazkur FB G‘irvonliklarning soddadilliklari xalq orasida latifaga aylanganligi natijasida yuzaga kelgan va u A. Qodiriyning “G‘irvonlik Mallavoy” hikoyasida qo‘llanilgan; 3) xalqning kundalik hayoti, urf-odati va an’analari bilan bog‘liq frazeologizmlar: Masalan, fransuz tilida cousin à la mode de Bretagne (de Picardie) – (so‘zma-so‘z.: Bretancha qarindosh) ikki ma’noda ishlatiladi: amakkivachcha, yaqin qarindosh; bir qozonga qo‘shsa qoni qaynamas. Fransiyaning Bretan provinsiyasining urf-odatlariga 121 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701 ko‘ra amaki, tog‘a, xolaning bolalari eng uzoq qarindosh hisoblangan. O‘zbek tilida xalqning urf-odati va an’analari bilan bog‘liq kundalik turmush voqealarini aks ettiruvchi toponim komponentli PFlar ko‘proq uchraydi, masalan, beva xotinga Buxorodan it huradi, kabi. 3-jadval Fransuz va o‘zbek tillaridagi milliy-madaniy toponim komponentli FBlarning kelib chiqish manbalariga ko‘ra miqdoriy tahlili Fransuz tili O‘zbek tili Toponim komponentli frazeologik birliklar Jami: 104 100% 92 100% Uzoq tarixiy faktlar natijasida hosil bo‘lgan 18 17% 12 13% FB Xalq og‘zaki ijodiga 22 21% 26 28% O‘z qatlam va mansub Xalq ijodi bilan 1 yot qatlamga badiiy asar bog‘liq FB mansub FBlar personajlari bilan 12 12% 4 4% bog‘liq Xalqning kundalik hayoti, urf-odati va 24 23% 30 33% an’analari bilan bog‘liq 2 O‘zlashma FB O‘zlashma frazeologizmlar 28 27% 20 22% Fransuz tilida o‘zlashma qatlamga mansub toponim komponentli frazeologizmlar 3 guruhga bo‘lindi: a) Xristian dini hikoyatlari asosida yuzaga kelgan frazeologik birliklar, masalan, fransuz tilida chemin (route) de Damas – (so‘zma-so‘z.: Damashq yo‘li) insonning haqiqiy qismatini uchratish yo‘li ma’nosini beradi. Diniy rivoyatlarga Damashq yo‘lida ruhoniy Pavel Xristian dinini qabul qilgan; b) topoob’ektlarning nomi bilan keluvchi frazeologik birliklar kelib chiqishi antik mifologiyaga bog‘liq. Masalan: tomber de Charybde en Scylla – (so‘zma-so‘z.: Ssilla va Xaribda o‘rtasida qolmoq) ikki o‘t o‘rtasida qolmoq ma’nosini beradi, o‘zbek tilida o‘tdan qochib, yashinga uchramoq, qordan qutulib, yomg‘irga tutilmoq muqobili mavjud. Ssilla va Xaribda o‘rtasiga tushib qolgan kemalar qoya toshlarga urilib suvga g‘arq bo‘lgan; v) Boshqa Yevropa tillaridan fransuz tiliga asosan lotin tilidan o‘zlashgan toponim komponentli f