Трактовка понятия «бедность» в узбекской фразеологии

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматриваются вопросы когнитивной концепт, лингвистики и основанной на ней концепции, такие как концептосфера, лингвокультурный (концептуальный) ландшафт мира, лингвокультурология, культурная коннотация, лингвокультурология и фразеологический концепт, фразеологический концепт. Фразеологические выражения бедность. на узбекском языке были изучены в контексте понятия «бедность». В ходе исследования на материале художественного текста были проанализированы образ жизни, условия жизни, мышление и восприятие людей через фразеологические выражения, репрезентирующие концепт «бедность». Vaqt va zamonlar o‘zgargan sari inson va jamiyat tushunchasi ham o‘zgarib boradi. Til inson va jamiyat uchun ma’lumot almashish vositasidir, lekin konsept sohasi til vositalari bilan belgilanadigan qismga qaraganda kengroq soha hisoblanadi. Chunki inson og‘zaki nutq so‘zlagandan ko‘ra, ko‘proq o‘ylaydi, fikr yuritadi. Konsept inson uchun tasvir, shakl yoki ongda ifodalanuvchi mavhum belgidir. Kishilar mavhum va aniq obyektlarni, hodisa va faktlarni qabul qilgandan so‘ng u axborotga aylanadi. Axborot qiymatiga ega bo‘lgan ushbu mavhum belgilar esda qolishi uchun insonlar bilan kommunikatsiya bo‘lishi lozim. Natijada esa shaxslarning o‘zaro bir-birlarini tushunish jarayoni hosil bo‘ladi. Demak, shaxsning axborotni idrok etishi va tushunishi orqali tushunchalar hosil qilinadi va bu tushunchalarni eslab qolish jarayoni orqali muloqotda foydalana oladi. Konsept inson ongida ma’noga ega bo‘lgan bilim shakli hisoblanadi. Inson tushunchaga ega bo‘lish jarayonida o‘zining sezgi a’zolariga ta’sir etuvchi stimullarni idrok qilishga harakat qiladi va stimullarning xususiyatlari haqida o‘z ongida tasavvur hosil qilib, umumlashtirib boradi. Insonning ko‘rish, eshitish yoki boshqa vositalar orqali stimullarning xususiyatlarini umumlashtirish sababli konsepsiya shakllanadi. Masalan, “quyosh” konseptini oladigan bo‘lsak, quyosh doira shaklda va o‘zidan nur taratishi uning ikkita umumiy belgisidir. “Quyosh” konsepsiyasini ishlab chiqishda shaxs birinchi navbatda uning doira shakldaligi va nur sochishiga ega bo‘lish kabi umumiy xususiyatlarni belgilaydi. Inson ongidagi konsepsiyalarning tartibli to‘plami uning konseptosferasini tashkil qiladi [1]. Zamonaviy tilshunoslik uchun konsept muhim ahamiyatga ega bo‘lib, uni ko‘plab tilshunoslar dunyoning lingvistik manzarasi deb nomlashgan. Konseptosfera bu aqliy rasmlar, diagrammalar, tushunchalar, ramakalar, ssenariylar, geyshtaltlar (tashqi dunyoning ozmi-ko‘pmi murakkab tasvirlari), mavhum obyektlar, tashqi dunyoning turli umumlashtiruvchi belgilaridan tashkil topgan sof aqliy soha hisoblanadi [1]. Madaniy konnatatsiya – bu madaniy kategoriyaga ega bo‘lgan birliklarni ma’no jihatdan talqin qiladi. Madaniy kategoriyalardan bo‘lmish frazeologik iboralar xalqning xarakter xususiyatlarini, voqea-hodisalarning majoziy tarzda ifodalab keladi. Frazeologik birliklarning vujudga kelishida millatning tarixiy, ma’naviy, kundalik tajribalarini aks 74 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 2 (2024) / ISSN 2181-3701 ettiruvchi madaniy an’analar muhim rol o‘ynaydi. Tilshunos olima V.N. Teliyaning fikricha, nutq faoliyati mavzusi doimo milliy madaniyatning predmeti hisoblanib kelgan [12]. Lingvokulturologiya tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishi sifatida ХХ asrning 90-yillarida vujudga kelgan bo‘lib, bu yo‘nalishda V.N. Teliya, Yu.S. Stepanov, A.D. Arutyunova, V.V. Vorobyev, V. Shaklein, V.A. Maslova kabi tilshunos olimlar ilmiy izlanishlar olib borishgan. Milliy-madaniy til birliklarning tuzilishi bir tomondan o‘ziga xos qoidalar asosida tashkil qilingan bo‘lsa, ikkinchi tomondan konsept, ramzlar, belgilar ularni bitta tizimga bog‘lashga xizmat qiladi. Lingvokulturologiya – bu etnolingvistikaning bir qismi bo‘lib, til va madaniyatning bir-biriga mos jihatlarini va ularning o‘zaro ta’sirini o‘rganuvchi fan. V.N.Teliya lingvokulturologiyada tilning o‘zaro ta’sirini va madaniy turlarini nafaqat etnik shaklda, balki milliy va umumbashariy madaniyatlarning hozirgi holati yoki ma’lum bir davrlar, insonlar hayotining davrlari yoki ijtimoiy guruhlarni o‘rganish va ularni tavsiflash uchun mo‘ljallangan deb hisoblaydi [12]. Royzensonning fikricha tilning frazeologik tarkibi “uning eng o‘ziga xos hodisasini” ifodalabgina qolmasdan, balki xalqning milliy o‘ziga xosligini va dunyo manzarasining milliy jihatlarini ham ifodalab keladi [12]. Lingvokulturologiya tilning frazeologik fondini ham o‘z ichiga qamrab olishini hisobga olgan holda ushbu maqolada o‘zbek tilining frazeologik iboralari “kambag‘allik” konsepti doirasida tahlil qilindi. “Kambag‘al” leksemasi muhtojlikda yashovchi, tirikchilik uchun kerakli narsasi yetarli bo‘lmagan; qashshoq, faqir, bechora kabi ma’nolarini anglatadi [20]. 1. Bir choponi (yoki to‘ni) ikki bo‘lmadi. Bu ibora bir umr qashshoqlikda kun kechirib, umri qiyinchilikda o‘tgan k