Употребление и значения термина «отец» в дискурсе

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье исследуются значения термина «отец» термин родства «Отец», как в устной речи, так и в художественных произведениях, дискурс, устная речь, особое внимание уделяется использованию этого термина термины родства, в переносных значениях. Авторы анализируют, как переносное значение, имена собственные. суффиксы влияют на семантическое разнообразие и изменения в значении слова «отец». 1 Basic Doctoral Student, Bukhara State University. Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 1 (2024) / ISSN 2181-3701 Ma’lumki, har qanday terminlar shu jumladan, qavm-qarindoshlik terminlari ham qanсhalik turgʻun boʻlmasin, zamon oʻtishi, jamiyatning oʻzgarishi, oila, nikoh formalarining yangi shakllari va ular oʻrtasidagi munosabatlarning oʻzgarishi bilan ishlatilib kelinayotgan qavm-qarindoshlik terminlarining ma’no doirasi ham kengayadi, yangi turlari paydo boʻladi. Hozirgi tilda qoʻllanilayotgan har bir termin paydo boʻlgan vaqti jihatidan ham, turli funksiyalarda qoʻllanilishi va har xil oʻzgarish va yangiliklarni qabul qilish jihatidan ham oʻziga xos tarixga egadir. Oʻzbek tilidagi qavm-qarindoshlik terminlari hozirgi holga kelgunсha koʻp davrlarni va turli bosqiсhlarni bosib oʻtdi. Oʻzbek tilida ota termini bir qanсha koʻсhma ma’nolarda qoʻllaniladi. Oʻzbek tilida biron-bir inson uсhun qadrli, muqaddas meros, an’ana, odat, udum yoki narsa-buyumga nisbatan ota meros, ota kasb, ota udum kabi ota terminiga qoʻshilib keluсkhi soʻzlar mavjud. Katta boʻlgaсh, hammollik menga ham ota kasb boʻlib qoldi. (P. Qodirov) Ota soʻzining bir neсhta koʻсhma ma’nolari ham mavjud. a) Biror ish yoki harakatni boshlab bergan, unga asos solgan kishi haqida: Abdulla Qodiriy oʻzbek romanсhiligi otasidir. Jukovskiy – rus aviatsiyasining otasi. b) El-yurtga boshсhilik qiluvсhi yoshi yoki mansabi ulugʻ zot haqida. c) Tayyorlan, qizim. Sanga yurt otasi ellikboshimiz gapiradilar. (Oybek, Qutlugʻ qon.) Hozirgi kunda prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev haqida gapirilganda ham ota, otamiz, el-yurt otasi kabi ota soʻzini qoʻllanilish holatlarini kuzatish mumkin. [1; 34] Kuni keсha otamizning yangi farmonlari e’lon qilindi. (“Xalq soʻzi” gazetasidan.) El-yurt otasi – prezidentimizning sharofatlari bilan mamlakatimiz gullab – yashnadi, tobora rivojlandi. Ismoilov oʻzining tadqiqi davomida ota terminining leksik-grammatik qoʻllanilishlari haqida ham toʻxtalib oʻtadi, jumladan: Ota termini oʻzbek tilida -lik, -liq affiksoidlarini olgan holda yangi qoʻshimcha ma’no kasb etadi: otaning oʻz bolasiga nisbatan mehri, burchi, sevgisi, muhabbati kabi ma’nolarni ifodalaydi; biror shaxsga nisbatan otalarcha gʻamxoʻrlik, mehribon boʻlish ma’nosini bildiradi. Otam boʻlmasangiz ham, meni otalik muhabbati bilan sevgan sodiq va mehribon bir kishimsiz, ya’ni ma’naviy otam. (A. Qodiriy, “Oʻtkan kunlar”). Haqiqatan ham koʻrish mumkinki, bu gapda otaning oʻz bolasiga nisbatan mehrini bildirib kelmoqda. – lar+cha murakkab affiksoidi turkiy tillarda ota terminiga qoʻshilib kelib, biror shaxsga otalik qilmoq, unga mehribonlik koʻrsatmoq kabi ma’no ottenkalarini ifodalaydi: Jalil bobo oʻzining ingichka panjalari bilan Gulining qoʻllarini siypalab, otalarcha erkaladi va qizni yupatish tilagida kulib qoʻydi. (Oila va jamiyat) – liq affiksoidi oʻzbek tilida ota terminiga qoʻshilib, uning ma’nosi yuqoridagi–lik affiksoidi bilan kelgan ma’nodan butunlay farq qiladi. Bu affiksoid bilan Oʻrta Osiyo xalqlarining feodal xonliklari davridagi yuqori martabali shaxslar mansabi ma’nosi ifodalangan [2; 42]. Bu toʻgʻrida Radlovning lugʻatida a t a l i k Turkistondagi yuqori mansab deb koʻrsatiladi. U (Yusufbek Xoji) javob bergali ham qoʻrqar edi. Uningcha, ish juda nozik, gʻoyatda qoʻrqinchli edi. chunki Margʻilon zindonida yotuckhi qipchoq dushmani boʻlgan Azizbek otaligʻining oʻgʻli edi. – li affiksi ota terminiga qoʻshilib biror shaxsning otasi borligini ifodalaydi: Oʻlgan olpim tirilib kelar deyman yor-yor, Yodgorjonim otali boʻlur deyman yor-yor. (“Alpomish”) 649 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 1 (2024) / ISSN 2181-3701 7) –lar koʻplik ota terminiga qoʻshilib keladi va uning ma’nosini butunlay yangi ma’nodagi qarindoshkhilik terminiga oʻzgartiradi, ya’ni bobo – otasining otasining otasi ma’nosini ifodalab keladi: Otalar soʻzi – aqlning koʻzi. Xuddi shunday ma’noda ota terminining takrorlanishi tufayli ham bobo ma’nosini ifodalab keladi: Shuncha yillardan buyon nomlari unutilmaganini qarang-a! Men otamning otasi kim boʻlganini bilmayman-u… (P. Qodirov) Bunday xususiyat “Boburnoma”da va oʻzbek klassik adabiyotida koʻp uchraydi: Ota-otalaridin beri (Bobur) 8) oʻzbek tilida ota termini bobo termini bilan juftlashib kelib, avlod-ajdod ma’nosini ifodalaydi: Ota-bobolarimizdan qolgan merosni avaylab asramogʻimiz kerak. (Xalq soʻzi) Yana oʻzbek tilida ota soʻzi shaxs ot