Отражение стилистически маркированных единиц в художественных текстах

Аннотация

Калит сўзлар: Бадиий матнларни лингвистик таҳлил қилишда стилистик маркировка, муаллифнинг ўзига хос лексик, морфемик ва грамматик лингвопоэтика, хусусиятларини ўрганиш талаб қилинади. Матндаги коннотация, маркировкаланган ва нейтрал бирликларни ажратишдан ингерент коннотация, адгерент коннотация, зарурият мазмун ва ифода мақсадлари ўртасидаги денототив маъно, боғлиқликни англашдир. Мазкур мақолада ўзбек ва бошқа коннотатив маъно. тилларда амалга оширилаётган лингвопоэтик таҳлилларда стилистик маркировкаланган бирликлар ҳақида фикр боради. 1 Associate Professor, PhD in Philology, Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi. E-mail: nargizajon75@mail.ru Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 1 (2024) / ISSN 2181-3701 Отражение стилистически маркированных единиц в художественных текстах АННОТАЦИЯ Ключевые слова: При лингвистическом анализе художественных текстов стилистическая требуется изучение конкретных лексических, морфемных и маркировка, грамматических особенностей автора. От разграничения лингвопоэтика, маркированных и нейтральных единиц в тексте требуется коннотация, составляющая понимание связи между содержанием и целями выражения. коннотация, В данной статье рассматриваются стилистически адгерентная коннотация, маркированные единицы в лингвопоэтическом анализе, денотативная коннотация, проводимом на узбекском и других языках. коннотативная коннотация. Рус тилшуносларининг лингвопоэтик таҳлиллар тадқиқига оид ишларини ўрганар эканмиз, бу бўйича катта илмий мактабга асос солинганлигига гувоҳ бўламиз. Кўплаб олимларнинг лингвопоэтик тадқиқотларида грамматик воситалар ва шу билан биргаликда бирликларнинг стилистик маркировкалари, экспрессивлик ҳосил қилувчи воситалар, матнларда бадиий эстетик вазифа бажарувчи воситалар, троп ва синтактик фигуралар, грамматик канвалар ва бошқалар ҳақида кўплаб маълумотларни олишимиз мумкин. Ўзбек тилшунослигида ҳам бугунги кунда бу борада анча ишлар қилинган. Лекин аҳамиятли томони айнан грамматик воситаларнинг лингвопоэтик тадқиқи амалга оширилмаган. Шунинг учун биз шу ишни амалга оширишга қарор қилдик ва тадқиқотимизни турли бадиий матнларда учрайдиган грамматик воситаларни ўрганишдан бошладик. Маълумки, ҳар бир ижодкорнинг ўз ёзиш услуби ва тили бўлади, яъни поэтик индивидуалликка эга. Ижодкор бошқалардан ажралиб туриш ёки ўзига қулайлик яратиш мақсадида фонетик, лексик, морфологик, ҳаттоки, синтактик услубларини ҳам яратиши мумкинлигини биз кўплаб бадиий асарлар орқали англаб етганмиз. Шу ўринда гап таркибида ишлатиладиган грамматик воситалар ҳам маънонинг муайянлашишида муҳим ўрин тутади. Айрим шакл ясовчи қўшимчаларнинг плеоназмлик ҳолатини ҳам кузатишимиз мумкин (бемеҳрсизлик, келингизлар, синглиси, баобрўли ва ҳ.к.). Лингвистик, айнан грамматик нуқтаи назардан қаралганда бу ҳолатлар хато ҳисобланиши мумкин. Аммо, халқ нутқида бу қолиплар қабул қилинганлигини эътиборга олсак, улар оддий ҳолатдек туюлади. Ҳаттоки муаллифларнинг тил меъёрларидан четлашадиган пунктуацион услублари ҳам мавжудлиги маълум. Хусусан, кўплаб назмий асарларда бу ҳолатни яққол кўришимиз мумкин. Тиниш белгиларининг ўзига хос қўлланилиши ижодкорнинг имиджини ҳам белгилаши мумкин. Психологиянинг маълумот беришича, тиниш белгиларининг ўзига хос қўлланилиши инсон характер- хусусиятини ҳам очиб бериши мумкин экан. Бадиий матнлар таҳлил қилинганда поэтик диалектизмларга ҳам аҳамият беришни ўринли ҳисоблаймиз. Маълумки, ўзбек тили шеваларга жуда бой тил бўлиб, шоир ва ёзувчиларимиз шеваларга тез-тез мурожаат қилишади ва бу билан 267 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 1 (2024) / ISSN 2181-3701 ўз асарларини юқори савиядаги, бесцеллер даражасидаги асарлар қаторига чиқаришга ҳам мушарраф бўлишади. Шу ўринда шевага оид сўзларда гармматик воситаларнинг бир қанча вариантларини ҳам кўришимиз мумкин. Чунки ҳар бир шевага хос бўлган нутқда грамматик воситаларнинг турлича қўлланилишига гувоҳ бўламиз. Тарихий ва замонавий тилшунослик нуқтаи назаридан ҳам воситаларнинг хосланганлик хусусиятларини кўриш мумкин. Ўзбек адабиётига роман жанрини олиб кирган буюк ёзувчимиз Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романини ХХ асрда ўзбек адабиётини “портлатган” бесцеллер асар сифатида тан оламиз. Бугунги кунга келиб (яъни XXI асрда) ҳам асарнинг бир неча тилларга таржима қилиниши ва шу асар устида бир қанча илмий-тадқиқот ишларининг олиб борилиши асарнинг ҳар томонлама, хусусан, лингвистик жиҳатдан ўрганилганлигининг гувоҳи бўлишимиз мумкин. Асар номидаёқ –ган қўшимчасининг –кан шаклида ишлатилганлиги ёш авлодни тил тарихидаги грамматик воситаларнинг қўлланилишини ўрганишга чорлайди. Умуман олганда, бадиий матнларни лингвистик таҳлил қилинаётганда ҳеч бир деталь, ҳеч бир элемент назаримиздан четда қолиши керак эмас. Лингвистик таҳлил матнда стилистик маркировкаланган бирликларни ўрг