Анализ категории рода заимствованных из немецкого языка существительных в русском языке

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье анализируются заимствованные из имя существительное, немецкого языка существительные в русском языке, с ассимиляция, особым вниманием к их грамматическому роду в обоих категория рода, 1 Doctoral student, Termez State University. E-mail: fotima@.tersu.uz Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 2 № 3 (2024) / ISSN 2181-3701 немецкий язык, языках. Исследование фокусируется на определении русский язык. рода этих заимствований в немецком языке и их соответствии или изменениях при интеграции в русскую грамматическую систему. В случаях, когда заимствованное существительное не имеет чётко выраженного рода в немецком языке, особое внимание уделяется анализу, к какому роду оно принадлежит в русском языке. Olga Weiss o‘zining “Integration eines Lehnwortes in die aufnehmende Sprache” (Weiß 2004: 52) nomli asarida ta’kidlaganidek, biror bir so‘zni boshqa tildan yana ma’lum bir tilga ko‘chirib olish uchun quyidagi jihatlariga e’tibor qaratishimiz kerak va shu kriteriyalar bo‘yicha ko‘rib chiqish va baholash uchun uchta daraja mavjud: morfologik va semantik darajada bu fonetik. Muallif chora-tadbirlar u fonetik-fonologik moslashuvga ahamiyat berar ekan, quyidagilarni ta’kidlaydi: "fonetik-fonologik moslashuvda o‘zlashtirilgan so‘z materialining fonetik shakli qabul qiluvchi tilda ko‘plab o‘zgarishlarga uchraydi. Aksariyat hollarda qabul qilingan so‘z maqsadli tilning fonologik tizimiga moslashadi."(O‘sha erda.) Bu ahamiyatga qaramay, u bo‘lajak tahlil bu nuqtada ta’kidlash lozim juda batafsil muhokamadan farqli o‘laroq, Veykateksatsiyalar fonetik yoki fonologik-fonetik jihat bilan shug‘ullanmaydi, chunki hozirgi ish nafaqat miqdoriy tahlilga bag‘ishlangan, qo‘shimcha ravishda Vasmerning asosiy mezoni, etimologiya – faqat so‘z tadqiqotlari va semantik tadqiqotlari hamdir. Nemis tilidan o‘zbek tiliga o‘zlashgan so‘zlarning bir qismini morfologik tahlil jihatidan otlar tashkil qiladi va ularning ko‘pchiligi o‘zbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan. Nemis va rus tillarida rod tushunchasi mavjud bo‘lib, o‘zbek tilida esa ulardan keskin tarzda farqli o‘laroq rod tushunchasi mavjud emas. Shuni hisobga olgan holda maqolamizni nemis va rus tilida rod jihatidan morfologik tahlil qilib ko‘ramiz. Ta’kidlab o‘tishimiz kerakki nemis va rus tilida ham rod kategoriyasi bir xil mujskiy, jenskiy, sredniy rodga taqsimlangan va har ikkala tilda ham otlarning har biri qaysidir rodga tegishli, agar ko‘plik shaklda qo‘llanmasa. O‘zbek tilida rod tushunchasi mavjud bo‘lmaganligi sababli, nemis tilidan o‘zlashgan otlarni ayni shu kategoriya bo‘yicha rus tili bilan chog‘ishtiramiz. Rus tilida ham nemis tilida ham rodlarning eng katta qismini mujskiy roddagi otlar kiradi. Misol tariqasida russ. шны́ ркуль, nhd. Schnörkel; russ. фрахт, nhd. Fracht. russ. фа́ктор, nhd. Faktor; russ. сто́пор; ndd. stopper; russ. ра́тман, mnd. râtman. So‘zlarini kiritib o‘tamiz. Ko‘pgina rus tilidagi mujskiy rodga tegishli otlar fonetik jihatdan nemis tilidan o‘zlashgan so‘zlarining oxiriga moslashgan bo‘lib, ular odatda undosh bilan tugaydi. Ushbu toifadagi o‘ziga xos xususiyat-bu o‘zlashgan ruscha Yanki atamasi ingliz tilida yankee . eski nemis rasmiy tilidan Yanki. Janke, erkak kishiga atab qo‘yilgan nomning kichraytiruvchi shakli Jan shaklida o‘zlashgan. Yanki yoki Shimoliy Amerika ma’nosiga ega bo‘lgan atama, shuningdek, uning oxirida ingliz vositachisiga moslashtirilgan va bu muloqotga kirgan so‘z hisoblanadi. Nemis tilida sredniy rodga tegishli, lekin rus tiliga o‘zlashganda mujskiy rodga kirgan nemischa o‘zlashmalar ham mavjud. Masalan: russ. шербо́т, nhd. Scheerboot; russ. стату́т, nhd. Statut. 174 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 2 № 3 (2024) / ISSN 2181-3701 Maqolamizda biz yangilik deb kiritgan tomonlarimizdan biri nemis tilida jenskiy rodga tegishli bo‘lib, rus tiliga o‘zlashganda mujskiy rodga tegishli bo‘lib ketgan otlar ham mavjud. russ. кант, nhd. Kante; russ. миллио́н, nhd. Million; russ. шу́фель, ndd. schuffel. russ. шало́т, nhd. Schalotte; russ. фарду́н, nhd. Perdu(n)e. Yuqorida keltirgan misollarimiz nazariyamizning yaqqol misoli bo‘lib xizmat qiladi. Maqolamiz davomida jenskiy rod kategoriyasini ko‘rib chiqamiz. Aksariyat hollarda ruscha-a va-я qo‘shimchalari mos ravishda beruvchilarning atamasiga aylanadi. Nemis qo‘shimchasi jinsni o‘zgartirishni yakunlash uchun ruscha bilan qo‘shiladi yoki almashtiriladi. Nemis tilidan rus tiliga o‘zlashgan aksariyat jensrodkiy rodga tegishli otlar rus tilida ham xuddi shu rodga tegishli bo‘ladi. Masalan: russ. щибле́та, nhd. Stiflette; russ. баллáда, nhd. Ballade; russ. кáрта, nhd. Karte. Ushbu otlardan biri russ. Klara, nemis ayollarining atoqli ismidan olingan Nemis tilida mujskiy rodga tegishli bo‘lib, lekin rus tiliga o‘zlashganda jenskiy rod kategoriyasi bo‘lib o‘zlashgan so‘zlar ham m