Вопросы подведомственности и подсудности взыскания компенсации морального вреда в судебном порядке

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу илмий мақолада суд тартибида маънавий зарар маънавий зарар, учун тўлов ундиришнинг тааллуқлилиги ва судловга компенсация, тегишлилиги масалалари таҳлил қилинади. Ўзбекистон суд тартиби, Республикаси қонунчилигида маънавий зарар учун судловга тегишлилик, фуқаролик ҳуқуқи, компенсация тўлашга оид янги ҳуқуқий нормалар жорий процессуал ҳуқуқ, этилган бўлиб, ушбу мақолада мазкур нормаларнинг суд амалиёти. қўлланилиши ва суд амалиётидаги муаммолар ёритилади. Шунингдек, маънавий зарар учун тўлов ундириш билан боғлиқ судловлик ва процессуал хусусиятлар кўриб чиқилади ҳамда ушбу соҳада такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклифлар берилади. 1 Doctor of Philosophy (PhD) in Legal Sciences, Senior Prosecutor of the Department at the General Prosecutor's Office, Justice Counselor Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 1 (2025) / ISSN 2181-1415 Вопросы подведомственности и подсудности взыскания компенсации морального вреда в судебном порядке АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной научной статье рассматриваются вопросы моральный вред, подсудности и юрисдикции взыскания компенсации за компенсация, моральный вред в судебном порядке. В законодательство судебный порядок, Республики Узбекистан введены новые правовые нормы, подсудность, гражданское право, регулирующие возмещение морального вреда, и в статье процессуальное право, анализируется их применение, а также возникающие в судебная практика. судебной практике проблемы. Кроме того, исследуются вопросы юрисдикции и процессуальные особенности рассмотрения исков о взыскании морального вреда, предлагаются научно обоснованные рекомендации по совершенствованию данной сферы. Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида маънавий зарарни ундиришга доир янги ҳуқуқий нормалар киритилиб, унда маънавий зарарни қоплашга доир умумий қоидалар, зарарни қоплаш усули ва миқдорига оид нормалар ўз ифодасини топди. Шу ўринда юридик адабиётларда мамлакатимиз қонунчилигида маънавий зарар учун тўлов ундириш тўғрисидаги нормаларнинг киритилиши ижобий баҳоланган ҳолда “Меҳнат қонунчилигида ходимларнинг меҳнатга оид ҳуқуқларининг бузилиши натижасида унга тўланиши лозим бўлган зарарлар қаторига маънавий зарар учун компенсация тўлашнинг киритилиши ходимларнинг ҳуқуқларини қўшимча равишда кафолатлаш имконини яратганлиги, аксарият ходимлар суддан меҳнат ҳуқуқларининг тикланишини талаб қилиш билан бир вақтда ўзларига етказилган маънавий зарар учун тўлов ундириш ҳақидаги талабни ҳам илгари сурмоқдалар. Эндиликда судлар ходимнинг шахсий номулкий ҳуқуқлари бузилганлиги натижасида етказилган маънавий зарар учун тўлов ундириш масаласини ҳал этиш мақсадида бевосита фуқаролик ҳуқуқи нормаларига ҳам мурожаат қилмоқдалар. Бу эса меҳнатга оид ҳуқуқий муносабатлар учун фуқаролик ҳуқуқи нормаларини қўллаш масалаларини чуқур ўрганишни, маънавий зарарни қоплаш билан боғлиқ меҳнат ва фуқаролик ҳуқуқи нормаларини қиёсий таҳлил қилишни ҳамда улар ўртасидаги ўзаро номувофиқликларни аниқлаш ва уларни бартараф этишни тақозо этади” деган фикрлар билдирилиб ўтилади [1]. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, судларга маънавий зарар учун тўлов ундириш тўғрисидаги талаб билан мурожаат қилиш ҳолатлари кўпаймоқда. Бунинг асосий сабабларидан бири маънавий зарар учун тўлов ундириш фуқароларнинг номулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим воситаси эканлиги ва турли қонунларимизда маънавий зарар учун тўлов ундиришнинг кафолатланиши билан изоҳланади. Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2000 йил 28 апрелдаги 7-сонли “Маънавий зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Қарорида ҳам мазкур Пленум қарорини қабул қилиш зарурати сифатида маънавий зарар етказиш билан боғлиқ 158 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 1 (2025) / ISSN 2181-1415 бўлган муносабатларни тартибга солувчи қонун ҳужжатларининг турлилиги ва уларни кучга кириш муддатларининг ҳар хиллиги кўрсатилган [2]. Маълумотларга қараганда, биринчи инстанция судларида жами кўриб тамомланган фуқаролик ишларининг сони 2021 йилда 518 087 тани, 2022 йилда 863 883 тани ва 2023 йилнинг 12 ойида 949 359 ташкил этган бўлиб [3], бу ишларга мутаносиб равишда маънавий зарар учун тўлов ундириш мумкин бўлган тоифадаги ишлар сони ҳам кўпайиб бормоқда. Масалан, 2022 йилда судларда кўрилган меҳнатга оид низоли ишларнинг умумий сони 11 113 тани ташкил этиб, 2021 йилга қараганда 6 083 тага кўпайган. 2022 йилда биринчи инстанция тартибида туманлараро судларда кўрилган меҳнат низоларининг 3151 таси маънавий зарарни ундириш тўғрисидаги ишлар ҳисобланиб, бу кўрсаткич 2021 йилда 2606 тани ташкил этган [4]. Ундан ташқари, Ўзбекистон судлари томонидан 2016 йилдан 2023 йилнинг декабрь ойигача бўлган даврда 5304 нафар шахсга нисбатан оқлов ҳукми чиқарилган. 2007–2015 йиллар оралиғида эса оқланганлар 110 кишини ташкил этган [5]. Бу эса ўз навбатида реабилитация қилинган шахсларни маънавий зарарни ундириш ва уларга нисбатан етказилган маънавий зарар учун тўлов ундир