"Авеста" - важный историко-правовой источник зороастрийского права

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ўзбекистон давлатчилиги ва ҳуқуқ “Авесто”, тарихининг муҳим манбаи бўлган “Авесто”да ҳуқуқий ҳуқуқ манбаи, муносабатларнинг ифодаланиши, уларни тартибга солувчи ҳуқуқ соҳалари, ҳуқуқий қоидаларнинг мазмун-моҳияти, турлари, турли ҳуқуқ институтлари, ҳуқуқ нормалари, ҳуқуқ соҳалари ва институтлари, оила, никоҳ, фуқаролик оила-никоҳ ҳуқуқи, ҳуқуқий муносабатлари, шартнома ва уларнинг турлари, фуқаролик ҳуқуқи, мазмуни, жиноий ҳаракатлар ва уларга бериладиган жазо мулк ҳуқуқи, турлари таҳлил этилган. 1 Doctor of Juridical Sciences, Professor, International Islamic Academy of Uzbekistan. 2 Student, Tashkent State University of Law. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 1 (2025) / ISSN 2181-1415 шартномалар ва мажбуриятлар, жиноят, жазо, жиноий жавобгарлик. «Авеста» – важный историко-правовой источник зороастрийского права АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассмотрено выражение правоотношений в «Авеста», «Авесте», являющейся важным источником истории источник права, государственности и права Узбекистана, содержание и правовые отрасли, сущность регулирующих правовых норм, различные правовые институты, правовые нормы, нормы, институты и отрасли права, семья, брак, семейно-брачное право, гражданские правоотношения, договоры и их виды, гражданское право, содержание, преступные деяния и виды наказаний. имущественное право, договоры и обязательства, преступление, наказание, уголовная ответственность. Ўзбекистон қадимги давр давлатчилиги ва ҳуқуқ тарихини ўрганишда диний, тарихий, ҳуқуқий ҳужжатларнинг аҳамияти беқиёс. Қадимги давр ҳуқуқ манбаларидан бири “Авесто” ҳисобланади. Эрамиздан аввалги IX асрларда маздапарастлик ва бу диннинг муқаддас китоби “Авесто” юзага келди. Тадқиқотларга кўра “Авесто” тахминан эрамиздан аввалги IX асрдан IV асргача тузилган. “... бундан 2700 йил муқаддам Осиё ҳудудида яратилган энг кўҳна ёзма ёдгорлик – “Авесто” китобида ҳам инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, миллатлараро муносабатларни ўзаро ҳурмат ва ишонч, тамойиллари негизида барпо этиш ғоялари муҳим ўрин тутади, зўравонлик ва адолатсизлик рад этилади” [1.–Б.57-58.]. Манбаларда кўрсатилишича “Авесто” 21 китоб (насх)дан, “гатлар” (энг қадимги қисмлар), “яштлар” ва урф-одат ҳамда маросимлар баёнининг йиғиндисидан иборат. Унинг матни ўн икки минг ошланган мол терисига олтин ҳарфлар билан битилган. Бу нусха то Искандар замонасига қадар Истаҳр шаҳрида сақланган. Искандар бу юртни босиб олгач, у нусхани йўқ қилиб юборган. Авесто 348 бобдан иборат бўлган, унда 345 700 сўз бўлган. Авестонинг Вендидат китобида ҳуқуқий қоидалар ўз аксини топган. “Вандидод” қадимий муғларнинг одат ва анъаналари, расм-русумлари, ахлоқ-одоб, маданият ва маорифини, қонунларини ўз ичига олган. “Вийдаеваодатем” ёки “вайдаиводата” сўзининг маъноси “девларни узоқлаштирувчи қонун” ёхуд “Девларга қарши низом (қонун)”дир. Бундан ташқари, Авестода Видевдатдан ташқари яна тўртта ҳуқуқий наска (бўлим) мавжуд бўлиб, улар Никадум (Нокрдум), Ганабаср-сар-нигад, Хуспарам (Ҳбиспаррм) ва Сакадум (Сакрдбм). Бу наскалар ҳозирги кунгача сақланиб қолмаган бўлиб, уларнинг ихчамлаштирилган тақдимоти бизга Денкартнинг тўртинчи бобида етиб келган. 6 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 1 (2025) / ISSN 2181-1415 Авестонинг “Никадум” деб номланган наски, ўттиз фрагардан иборат бўлиб, унда одил судловни юритиш тартиби – процессуал қоидалар ўз ифодасини топган. “Ганбасарнигад” деб номланган наска ўн саккиз фрагардан ташкил топиб, унда мулкни ўғирлаш билан боғлиқ жиноятларни тергов қилиш ва жазолаш бўйича қоидалар мужассамланган. “Хуспарам” наскида руҳонийлар томонидан содир этилиши мумкин бўлган жиноятларга оид қоидалар мавжуд. “Сакадум”да оилавий ҳуқуқ қоидалари ифодаланган. Бундан ташқари соч олиш ва тирноқ кесиш, бозор савдоси, яйлов танлаш, ариқ қазиш, овқатланиш ва бошқаларга оид турли қоидалар мустаҳкамланган. Насканинг баъзи бўлимлари мулкни мусодара қилиш, мулкий зарар етказиш, суд-тиббиёт экспертизаси ва бошқалар билан боғлиқ қоидаларни ўз ичига олган [2.–С.50-60.]. Авесто тадқиқотчилари унда ўз замони учун муҳим бўлган барча ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи диний-ҳуқуқий нормалар мавжуд бўлганлиги, мазкур қоидалар жамият аъзолари томонидан ҳаётга татбиқ этилганлигини таъкидлайдилар. Уларнинг фикрича, Авестода шахснинг ҳуқуқий мақоми, ҳуқуқлари, мажбуриятлари, руҳонийлар, амалдорларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари белгиланган. Шу билан замонавий ҳуқуқшуносликка монанд равишда турли ҳуқуқ тармоқлари, институтлари, нормалари ўз аксини топган [3.–386 с.; 4.–572 с.]. Авестода ҳуқуқ тармоқларидан оила-никоҳ, фуқаролик, тадбиркорлик, жиноят ва жазо, суд ҳуқуқи нормалари мустаҳкамланган. “Авесто” ўз даври учун илғор қоидалар мажмуи сифатида инсонлар ўртасида вужудга келадиган муҳим ижтимоий, иқтисодий, мулкий, оила, никоҳ, жиноят ва жазо, диний эътиқодни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган муносабатларни етарли даражада тартибга солган [5.–384 б.]. Зардуштийликда эркин туғилган, з