Виктимологическая характеристика жертв хулиганства и профилактика их виктимного поведения

Аннотация

Ключевые слова: В статье рассматриваются вопросы последовательного хулиганство, развития отношений между субъектами и объектами преступник, хулиганства. Изучив не только поведение потерпевших, но пострадавший, и профилактику их виктимного поведения, предлагается жертва, виктимизация, классификация видов и форм виктимного поведения. криминализация, криминогенная ситуация, стабильное, нестабильное, активное, пассивное поведение, виктимологическая профилактика, девиантное поведение. Жиноятни унинг оқибатларидан ажратиб бўлмасада, баъзан безориликнинг оқибатлари ижтимоий муносабатларга, одамларга безориликнинг ўзидан кўра кўпроқ зарар етказади. Афсуски, амалиётда безорилик содир этилганидан сўнг, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг эътибори безори (безорилар)га қаратилади ва жабрланувчи унутилади. Жиноятчилик ва виктимликка нафақат статик қийматлар сифатида, балки криминализация (жиноятчига айланиш) ва виктимизация (жиноят жабрланувчисига айланиш) ўзаро узвий боғлиқ жараёнлар сифатида ўрганилиши лозим. Ушбу жараёнларнинг ижтимоий-психологик жиҳатдан нотўғри талқин қилиниши жиноятчи ва жабрланувчи хатти- ҳаракатларини баҳолашда сезиларли ўзгаришларга олиб келади. Адабиётларда қайд этилишича, болалик ёки ўсмирлик даврида жиноят “қурбони”га айланганларнинг 64 фоизи вояга етганидан кейин жиноятчига айланади, болалик ёки ўсмирлик даврида жиноятдан жабр кўрмаганларнинг эса атиги 22 фоизи жиноятчига айланади [1]. Шу ўринда таъкидлаш керакки, криминализация (безорига айланиш) ва виктимизация (безорилик жабрланувчисига айланиш) кўпинча бир хил манбаларга, дастлабки ижтимоий шароитларга эга бўлади. Бошқача қилиб айтганда, жиноятчи ва жабрланувчи бир хил ижтимоий (масалан, маргиналлар) муҳитига, аҳолининг бир хил субмаданиятига тегишлидирлар. 108 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415 Виктимология том маънода “жиноят жабрланувчиси (қурбони) ҳақидаги таълимот” деган маънони англатади ва унда виктимизация, виктимлик, виктим хулқ-атвор, виктимологик профилактика ва ҳ.к. атамалар ишлатилади, аммо умуман олганда, жабрланувчи криминологик муаммодир. Ҳар бир шахсда виктимлик хусусияти мавжуд бўлиб, биринчидан, виктимлик “ижтимоий касаллик” ёки “психологик хасталик” бўлиши мумкин, шунинг учун инсонни “даволаш” ва унинг виктим хулқ-атворни тузатиш учун шарт-шароит яратилиши лозим. Тадқиқотларга кўра, виктимологик профилактика, яъни жабрланишга мойил бўлганларнинг хулқ-атворини тузатиш умумий жиноятчиликнинг 30% қисқаришига хизмат қилади. Иккинчидан, ҳар бир инсон ўзининг жиноий тажовузлардан ҳимояланиш ҳуқуқи давлат томонидан қўриқланишига, хавфсизлиги таъминланишига ишониши лозим. Агар, инсон виктим хулқ-атворга эга бўлса (эҳтиёткор бўлмаган, бепарво ва ҳ.к.), ҳеч қандай айб ҳақида сўз юритилиши мумкин эмас. Виктимлик жиноят ва унга провокация қилиниши билан боғлиқ бўлиб, унинг агрессивлик даражаси юқори бўлса, ушбу вазиятда шахс виктим провокация учун жавобгарликка тортилиши мумкин, бироқ, ҳар бир муайян ҳолатда ушбу масала алоҳида кўриб чиқилиши лозим. Жиноят ҳуқуқида кўплаб бошқа муаммолар қатори қасднинг йўналиши аниқланиб, айбланувчи ва жабрланувчи ўртасидаги муносабатларнинг моҳияти ҳам аниқланиб, жазо тайинланишида эътиборга олинади. Ушбу масалани кучли руҳий ҳаяжонланиш ҳолатида қасддан одам ўлдириш (ЖК 98-моддаси)ни ўрганиш орқали таҳлил қиламиз. Ўзбекистон Республикаси ЖКга берилган шарҳларда жабрланувчининг ғайриқонуний ёки ғайриахлоқий хулқ- атворига ишора қилинади, хусусан, жазони енгиллаштириш учун асос жабрланувчининг ғайриқонуний ёки ғайриахлоқий хулқ-атвори эканлиги қайд этилган. Аксарият ҳолларда жиноят жабланувчининг хатти-ҳаракатларига жавоб реакцияси сифатида вужудга келади. Бунда жабрланувчининг хатти-ҳаракати провокацион бўлиши мумкинлигига ҳам эътибор қаратилади. Жабрланувчи томонидан провокация ғайриқонуний зўрлик ёки оғир ҳақорат, шунингдек унинг бошқа ғайриқонуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) [2] да ифодаланади. Бунда жабрланувчи томонидан провокация зўрлик ишлатиш, хўрлаш, ҳақорат қилиш, жабрланувчининг ғайриқонуний ёки ахлоққа зид хатти-ҳаракатларида намоён бўлади. Қуйида безори, унинг хатти-ҳаракати ва жабрланган шахс ўртасидаги муносабатлар билан боғлиқ бўлган виктимологик жиҳатларни кўриб чиқамиз. Аҳолининг виктимизация даражаси бир хил эмас, ўғирлик, талончилик ва босқинчиликнинг виктимизация даражаси юқори бўлса, безорилик ҳаракатларида жабрланувчининг виктим хулқ-атвори камроқ роль ўйнайди, безориликдан эркаклар аёлларга нисбатан кўпроқ жабрланадилар. Ёш ўтгани сари жиноятчиларнинг безорилик содир этишга интилиши ва бошқаларнинг ҳам виктимизация эҳтимоли камаяди. Зўравонликдан жабрланганларнинг аксарияти бу ҳолни “ўзларининг шахсий иши” деб билади. Кўпинча жабрланувчилар жиноятга ўзлари аралашганлиги ёки безорилик содир этилишига ўзлари сабабчи бўлганлиги туфайли жиноят содир бўлади. 109 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415 Безориликда бирламч