Значение вестибулярной системы в сенсорной интеграции

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада вестибуляр тизимнинг бола вестибуляр тизим, ривожланишига кўрсатадиган таъсири ёритилган. модуляция, сенсор интеграция, нистагм, ядро, рецептор. 1 Associate Professor, ALFRAGANUS University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415 Значение вестибулярной системы в сенсорной интеграции АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В этой статье рассматривается влияние вестибулярной вестибулярная система, системы на развитие ребенка. модуляция, сенсорная интеграция, нистагм, ядро, рецептор. Тасаввур қилинг бир нечта бола кўчада ётган тўнка устидан юраётганида диққат билан кузатсангиз биринчи бола хеч қандай қийинчиликсиз тўнка устида юра олади, иккинчиси эса ўз мувозанатини сақлашга қийналади, учунчиси эса тўнка усида туриб олади аммо юришга қўрқади ва онасини ёрдамга чақиради. Онаси бола қўлини ушлагандан сўнг тўнка устидан юра бошлайди. Кўпчилик ота- оналар бу болалардаги камчиликларни бузилиш деб қабул қилмайдилар аслида эса бу болалардаги қийинчиликлар вестибуляр анализатордаги камчиликлардан далолатдир. Катталарда шаклланган вестибуляр анализатордаги бузилишлар бош айланиши ва мувозанатнинг қисман йўқолиши билан номоён булади. Аммо болаларда вестибуляр анализаторнинг етарли шаклланмаганлиги болаларда мувозанатни яхши сақлай олмаслик ўқишдаги камчиликлар, нутқдаги камчиликлар, тартибсиз ҳаракатлар, эмоционал ва хулқ атвор бузилишлари билан номоён бўлади. Вестибуляр анализатор миянинг ҳамма қисмлари билан боғлиқ ҳолда ташқаридан келган сенсор маълумотни тахлил қилишда иштирок этади. Вестибуляр тизимнинг фаолияти. Тортишиш кучи сабаб сенсор маълумотлар вестибуляр анализаторга боланинг хомила давридан то хаётининг якунигача фаолият кўрсатади. Қолган ҳамма сигналлар вестибуляр анализатордан чиқувчи рецепторларга асосланади. Тортишиш кучи бизни умримизни охиригача таъсир кўрсатади, буни биз оддий ҳолат деб бахолаймиз. Гравитация ҳислари инсонга сенсор тажрибани тўплашда пойдевор бўлиб ҳисобланади. Бошнинг турли ҳаракатлари вестибуляр рецепторларни стимуллайди. Биз бошимизни ёнга ёки пастга қаратганимизда тортишиш кучи калций-корбанат кристалларини ҳаракатлантиради ҳамда вестибуляр нервдаги импулслар йўналишини ўзгартиради. Биз сакраганимизда кристаллар тепага ва пастга ҳаракатланиб янги вестибуляр сигналларини шакллантиради. Югуриш ва арғимчоқ учишда кристаллар ҳаракатланиб, суюқликни айлана каналларга йўналтиради ва сезги рецепторларига таъсир ўтказади. Айлана ҳаракатлар қулоқдаги каналларни фаоллаштиради. Вибрация чиқарувчи предметга тегиниш натижасида суякларни вибрациясига хизмат қилади бу эса ўз навбатида гравитация рецепторларини стимуллайди. Агар биз ҳаракатсиз ёки фақатгина юрсак бизни бошимиз ҳаракатланмайди, шу сабабли вестибуляр сигналлар ҳам кучсиз намоён бўлади. Сезгилар ичидан энг сезгири бу вестибуляр анализатордир. Табиат вестибуляр анализаторни инсонга турли мухитга мослашиши учун берган. Вестибуляр ядролар мушак, суяк, тери, кўриш ва эшитиш анализаторларидан келган маълумотларни таҳлил қилиш бизнес маркази ҳисобланади. Бундан ташқари вестибуляр анализатор мия пояси, мия ярим 488 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415 шарлари, мия қобиғидан келаётган импулсларни тартибга солишда хизмат қилади. Бу ядролар кайтиш импулсини мия қисмларига жўнатади. Хомилада вестибуляр анализатор 9 хафтадан бошлаб шаклланади. Мия вестибуляр сигналларни куриш ва эшитишдан олдин хис қила бошлайди ҳамда бу сигналлар кейинчалик куриб ва эшитиб идрок қилишга хизмат қилади. Вестибуляр ядроларнинг тузилиши ва фаолияти энг замонавий компьютердан ҳам кучлироқ. Модуляция бу асаб тизими фаоллигини кучайтириш ёки заифлаштиришдир. У асаб тизими ва вестибуляр тизимнинг фаолиятида муқобилликни таъминлайди. Жавоб импулси ижобий бўлиши учун мия бўлимлари бир-бири билан муқобил бўлиши лозим. Буни радио мисолиди кўришимиз мумкин. Агар вестибуляр фаоллик жуда баланд бўлса ва асаб тизимига таъсир кўрсатса, миянинг маълум бир қисмлари овозни пасайтиришга киришади. Агар вестибуляр фаоллик жуда паст бўлса мия бўлимлари уни баландлатишга ва асаб тизимини ундан ижобий фойдаланишига хизмат қилади. Агар вестибуляр тизимда модуляциянинг мувозанати бузилса мия фаолиятида тизимлилик бузилади. Олинган маълумот вестибуляр рецепторлардан керакли тана қисмларига интеграция қилинмайди. Вестибуляр тизимнинг кўз ва бўйин мушакларига таъсири Вестибуляр тизимда кўзни ҳаракатлантирувчи ва бўйин мушаклари алоҳида аҳамиятга эга. Улардаги адаптив жавоб реакциялари гўдакни сенсо-мотор ривожланишиниг асоси бўлиб болада бошқа тана қисмларининг сенсо-мотор ривожланишига асос бўлиб хизмат қилади. Кўз ва бўйин мушакларидан келаётган сигналлар танадаги бир қанча мушакларни қисқаришига олиб келади. Вестибуляр тизимдаги бузилишлар болаларда предметларни ҳаракатланишини кузатишда, бир нуқтадан иккинчи нуқтага нигохини олиб боришда қийинчилик туғдиради. Кўз ҳаракатлари уларда муқобил эмас шу сабабли предметга қар