История праздника Навруз в работе Абу Райхана Беруни «Памятники минувших поколений»

Аннотация

Калит сўзлар: Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган Наврўз, ёдгорликлар” асарида Наврўз байрамига оид тарихий байрам, маълумотлар кенг ва муфассал ёритилган. Мақолада, қадимги халқлар, Наврўзнинг пайдо бўлиши, унинг маданий ва диний маданият, астрономия, аҳамияти, шунингдек, турли халқлардаги турлича 1 Associate Professor, Urgench branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khwarizmi. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 диний анъаналар, анъанавий ўзига хосликлари тўғрисидаги маълумотлар ижтимоий аҳамият, талқин қилинган. Беруний Наврўзни фақатгина янги йилни тарихий ёдгорликлар. нишонлаш каби байрам сифатида кўрмаган, балки унинг астрономик, хронологик ва тарихи ўлчовларига асосланган ўзгача маъносига алоҳида эътибор қаратган. Унинг ёзувларида байрамнинг одамлар ҳаётидаги ўрни ва маданий-ижтимоий аҳамияти чуқур таҳлил қилинган. История праздника Навруз в работе Абу Райхана Беруни «Памятники минувших поколений» АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Статья посвящена анализу освещения истории праздника Навруз, Навруз в произведении Абу Райхана Бируни «Памятники история праздника, минувших поколений». В этом труде ученый рассматривает астрономия, корни и эволюцию праздника Навруз, его астрономические, культура, традиции, культурные и социальные аспекты. В статье подробно праздник нового года, исследуется, как Беруни, в контексте своих историко- эволюция Навруза, математических и астрономических исследований, трактует древние обычаи, значение Навруза, подчеркивая его связь с древними историко-культурное религиозными верованиями и социальными практиками наследие. разных народов. Рассматривается, как Навруз служил не только символом нового года, но и важным ритуалом, объединяющим народы и укрепляющим культурные связи. В работе также обращается внимание на влияние древних традиций на современность, а также на роль этого праздника в культурном наследии народов Центральной Азии и всего мира. КИРИШ Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асари – ўз даврининг илмий ва маданий жиҳатдан энг мукаммал мақолаларидан бири бўлиб, у тарих, астрономия, география, этнография ва бошқа соҳа вакилларининг ўрганишида муҳим манбаа ҳисобланади. Беруний ўз асарларида қадимги халқлар, уларнинг урф-одатлари, байрамлари ва маданий мероси ҳақида жиддий илмий таҳлиллар олиб борган. Наврўз байрами, бир томондан, ҳар йили нишонланадиган илкдаги байрамлардан бири бўлса, иккинчидан, астрономик, диний ва маданий жиҳатдан чуқур маънога эга. Наврўзнинг тарихи, келиб чиқиши ва унга боғлиқ урф- одатлар ҳақидаги маълумотлар асарнинг муҳим қисмига айланган. Берунй асарида Наврўз байрамининг пайдо бўлишини, унинг қадимги халқлар, айниқса, Форс ва Шарқий Эрон халқларидаги аҳамиятини, шунингдек, унинг астрономик асосларини кўриб чиқади. Ушбу байрамнинг асосий моҳияти ва унинг санъат ва маданиятдаги ўрни ҳақидаги тўлиқ маълумотлар, шу билан бирга, байрамнинг ижтимоий ҳаётдаги рўли, миллий ва диний ритуаллар билан боғлиқ муаммолар таҳлил қилинади. Берунийнинг Наврўз ҳақидаги таърифлари, унинг замонавий ва қадимги халқлар ўртасидаги маънавий ва маданий боғланишларини аниқлашга ёрдам беради. Асарнинг бу қисми на фақат Наврўз байрамининг тарихи, балки унинг шаклланишидаги ижтимоий ва илм-фан жиҳатларини ҳам чуқур англаш имконини беради. 626 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асари бўйича адабиётлар таҳлили, айниқса, Наврўз байрамининг тарихи ва унинг маъносига оид қатор манбаларни ўрганишни ўз ичига олади. Ушбу асар, ўз даврининг илмий меросининг ёритилишини ва унинг ҳақиқатга асосланганлигини кўрсатади. Берунийнинг Наврўзга оид таърифлари, унинг пайдо бўлиши ҳақидаги тўлиқ маълумотлар билан бирга, бошқа шарқшунослик, тарих ва маданият билан боғлиқ асарлар билан қиёслаш ўринлидир. Беруний ва унинг илмий адабиёти. Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида Наврўз байрамининг тарихига оид ёзувлар, асосан, қуйидаги астрономик, тарихий ва маданий манбааларга асосланган: “Астрономик ёзувлар” – Берунийнинг асарларида Наврўз байрамининг астрономик асослари хусусида аниқ таҳлиллар келтирилган. Унинг ҳисоблашича, Наврўз кун тўғрисидаги астрономик ва хронологик турмуш, яъни баҳорги тенглик (20–21 март) билан боғлиқ. Бу сананинг астрономик жиҳатлари ўз давридаги араб ва форс илмидаги муҳим маъноларга эга бўлган. Наврўз байрами тарихига оид илмий манбаалар. Наврўз байрамининг пайдо бўлиш тарихи ва маросимлари, шубҳасиз, қадимги форс ва эрон халқларининг маданияти билан чамбарчас боғлиқдир. Бу хусусдаги адабиётлар ўрганиладиган бошқа муҳим манбаларга қуйидагилар киради: Шарқ астрономия ва календари – Наврўзнинг астрономик асослари бўйича маълумотлар ўрганилганда, ушбу байрамнинг астрономик илмий тамойиллар билан боғланиши аниқланади. Шу билан бирга, бунга ўрт