Уважение чести и достоинства человека как духовно-нравственной основы в уголовном процессе

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада жиноят процессида инсоннинг шаъни конституция, ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш маънавий ахлоқий асос жиноят процесси, сифатида таҳлил қилинган. Ушбу мақолада миллий ва суд, ҳуқуқ нормалари, хорижий қонунчилик билан бирга, олимларнинг фикрлари ахлоқ нормалари, маънавият, ҳам таҳлил қилинган. ислоҳотлар, принцип, этика, адолат, хулқ-атвор, ҳуқуқ ва эркинликлар. 1 PhD, Independent researcher, Higher School of Judges. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 6 (2024) / ISSN 2181-1415 Уважение чести и достоинства человека как духовно- нравственной основы в уголовном процессе АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье проанализированы вопросы, конституция, касающиеся уважения чести и достоинства человека как уголовный процесс, духовно-нравственной основы в уголовном процессе. суд, нормы права, Акцент сделан на вопросах, связанных с наиболее важным нормы нравственности, духовность, человеческим достоинством – хорошим, безупречным реформы, авторитетом или достойное уважения нравственными принцип, качествами человека. В данной статье наряду с этика, национальным и зарубежным законодательством справедливость, проанализированы мнения ученых. поведение, права и свободы. Инсон шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш ҳар қандай ривожланган жамиятнинг маънавий асосидир. Бу талаб ҳар қандай соҳаларга ҳам тааллуқлидир. Аммо бу тамойил жиноят-процессуал муносабатларда алоҳида аҳамиятга эга ва ахлоқий мазмун-моҳият касб этади. Жиноят ишини юритиш ваколатига эга бўлган органлар ва мансабдор шахслар (терговга қадар текширув, суриштирувчи, терговчи, прокурор, суд органлари мансабдор шахслари), жиноий фаолиятнинг олдини олиш ва ҳукм ижросини таъминлаш учун зарур бўлган ҳолларда, гумон қилинувчига, айбланувчига нисбатан процессуал мажбурлов чораларини (ушлаб туриш, қамоқда сақлаш, тиббий муассасага жойлаштириш) қўллаш ҳуқуқи берилган (ЖПК 26-боб). Демак, шахс учун қайси жиноят процессуал мақомда бўлишидан қатъи назар, унда ахлоқий муҳит, руҳий ҳолат ва маънавий мувозанат катта аҳамиятга эга. Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2021 йил 22 февралда БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгашининг 46-сессиясидаги нутқида таъкидлаганидек, “Қийноқларнинг олдини олиш бўйича миллий превентив механизмни жорий этиш доирасида биз одамнинг қадр-қимматини ерга урадиган, инсонийликка зид бўлган қийноқларнинг ҳар қандай кўринишига бундан буён ҳам мутлақо йўл қўймаймиз. Бундай жиноятлар қачон содир этилганидан қатъи назар, улар учун жазо муқаррардир”. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сонли “2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги Фармонининг 14, 17-мақсадларда, жиноят ишини юритиш жараёнида ҳамда жазони ижро этиш муассасаларида сақланаётган маҳкумларни қадр-қиммати ва эркинлигини самарали ҳимоя қилишнинг таъсирчан механизмларини жорий этиш бўйича устувор вазифалар белгиланиб олинган. Кўриниб турибдики, шахснинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш масаласи долзарбдир. Умуман олганда шаън – инсоннинг яхши, бенуқсон обрўси ёки ҳурматга лойиқ ахлоқий фазилатлари ҳисобланади. Қадр-қиммат – инсоннинг юксак ахлоқий фазилатлари мажмуидир, ўзини ўзи ҳурмат қилишлик ҳам, қадр-қиммати 440 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 6 (2024) / ISSN 2181-1415 сарасига киради (судланувчининг қилган ишидан чин кўнгилдан пушаймон бўлиши). Юқорида келтирилган фикрларни таҳлил қиладиган бўлсак, агар шахсга айблов ҳукми эълон қилиндими, демак жиноят содир этганлиги учун судланганлиги натижасида шахснинг обрў-эътибори муқаррар равишда зарар кўради ва унинг ахлоқий фазилатлари шубҳа остига олинади. Шаън – инсонга, шахсга тегишли бўлган қадр-эътибор, шараф, шуҳрат, эътибор. Қадр-қиммат – жамиятда, кишилар ўртасида тутган ўрни, ўзгалар томонидан бўлган ҳурмат, муҳимлик ҳолати. Ахлоқ – кишиларнинг бир-бирларига, оилага, жамиятга бўлган муносабатларида намоён бўладиган хатти-ҳаракатлари, хулқ-атворлари, одоблари мажмуи ҳисобланади. Ахлоқ – ижтимоий онг формаси бўлиб, ижтимоий ҳаётнинг ҳамма соҳаларида инсоннинг хулқ-атворини йўлга солиб турадиган принциплар, талаблар, нормалар ва қоидалар мажмуидан иборат. Ахлоқда жамиятда таркиб топган “яхшилик”, “шараф”, “виждон”, “адолат” сингари тушунчаларда мустаҳкамланган одамлар хулқ- атвори, нормалари акс этади. Демак, инсон фазилатлари ичида ахлоқ тушунчаси, шаъни, қадр-қиммат тушунчасидан анча кенгроқ. Шахснинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш принципининг мазмун- моҳияти шундан иборатки, жиноят ишини юритишга маъсул бўлган орган ва мансабдор шахслар томонидан, жиноят процессида иштирок этаётган, яъни хоҳ айблов томон ёки ҳимоя томон бўладимиЮ уларнинг шаъни ёки қадр-қимматини камситадиган, уларнинг ҳаёти ва соғлиғига хавф туғдирадиган процессуал ҳаракатларни амалга ошириш тақиқланади, шунингдек асоссиз процессуал ҳаракатлар натижасида фуқароларга маънавий зарар етказилганда, улар томонидан айбсизлигини ва етказилган маънавий зарарларни қоп