Некоторые сведения о горнодобывающем месторождении Бухарского эмирата (по архивным документам)

Аннотация

Ключевые слова: Статья посвящена развитию горнодобывающей отрасли горнодобывающая Бухарского эмирата. На основе архивных источников промышленность, проводится анализ документов, позволяющий сделать фонд И-126, выводы о ключевых аспектах развития горнодобывающей Сувкитойский район, горы Сугитур, промышленности. В тексте частично освещаются низовья Ванча, геологические особенности регионов, богатых полезными водный воск. ископаемыми, а также упоминаются названия мест их размещения. TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur maqolada tadqiqot metodologiyasi sifatida tarixiy tadqiqot nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda arxiv manbalari tahlil qilingan. Shuningdek, analiz, sintez metodlaridan foydalangan holda mavzu doirasining ayrim jihatlari yoritib berilgan. MAVZUNING O‘RGANILGANLIK DARAJASI O‘rganilayotgan davrda amirlik hayotining turli sohalarida ma’danlarni ishlab chiqarish va undan foydalanish to‘g‘risidagi ma’lumotlar turkiy, rus va g‘arbiy Yevropa tillaridagi turli xil tarixiy, geografik, adabiy va esdalik kabi asarlarda eslatib o‘tilgan. Turli xil manbalardan aniqlangan faktlarni, shuningdek, ilmiy, badiiy adabiyotlar, arxiv materiallari, davriy nashrlar, qo‘llanmalar va esdaliklarda topilgan ma’lumotlarni har tomonlama o‘rganish bilan ushbu muammoning muhim masalalarini yoritishda qo‘llaniladi. Mazkur maqolada asosan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida saqlanayotgan mavzuga doir hujjatlardan I-126-Fond Buxoro amirining qo‘shbegi devonxonasi arxivi hujjatlarini o‘rganish tadqiqot mavzusining ilmiy salohiyatini yanada kuchaytirishga imkon beradi. ASOSIY QISM. Buxoro amirligi konchilik sohasi bo‘yicha tarixiy manbalardan ma’lumki, hududda konchilik, ayniqsa, tuz, oltin va kumush kabi qimmatbaho metallarni qazib olish bilan bog‘liq jarayonlar mavjud bo‘lgan. Bu davrda konchilik qisman rivojlangan va tabiiy resurslarni qazib olish amalda qo‘llanilgan. Konchilik sohasiga oid rus tadqiqotchilari, arxiv materiallarda keltirilgan manbalar buni tasdiqlaydi. Tarixiy manbalar shundan guvohlik beradiki, foydali qazilmalar mavjudligi aniqlanadi, lekin bu ma’danlardan foydalanish va qazib olish texnikasining nochor ekanligi kon sanoatini sust rivojlanganday ko‘rsatadi. Ayniqsa, XIX–XX asrda rus mutaxassislarining jalb qilinishi vaziyatni jadallashtiradi. Arxiv manbalari, rus tadqiqotchilarining esdalik hisobotlaridan shu narsa oydinlashadiki, amirlikda tog‘-kon sanoati Yevropadagidek bo‘lmagan, asosiy tarmoq sifatida yo‘naltirilmagan. Bu esa konchilik sohasining xo‘jalikning asosiy tarmog‘iga aylanmay qolishiga ta’sir etgan. Konchilik sanoati o‘rta asrlardan boshlab muhim ahamiyat kasb etgan, ammo bu davrdagi kon sanoati zamonaviy konchilikdan farqli bo‘lgan. Buxoro amirligida konchilik asosan yer osti boyliklarini oddiy usullarda qazib olish bilan cheklangan. Amirlikning iqtisodiy faoliyati va konchilik an’analari haqida ma’lumot beruvchi tarixiy asarlar 499 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415 mavjud. Bu asarlar kon sanoatining o‘sha davrdagi ahvoli, konlardan foydalanganlik holatlari va yer osti boyliklariga bo‘lgan qiziqish haqida umumiy tasavvur beradi. Jumladan, Buxoro amirligida tuz qazib olish amirlikda iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan hisoblanadi. Ayniqsa, cho‘l hududlarda joylashgan tuz konlari mahalliy aholini tuz bilan ta’minlashda katta ahamiyat kasb etgan. Temir ma’danlarini qazib olish va undan qurol-yarog‘lar, maishiy asboblar tayyorlash amaliyoti ham mavjud bo‘lgan. Arxiv manbalarini tadqiq etish shuni ko‘rsatadiki, I-126-jamg‘arma hujjatida keltirilgan manbada quyidagilar ta’kidlanadi: “…ariza beruvchi amirga bergan hisobotida bo‘lib o‘tgan voqeani amirga bayon qilgan. Uning bildirganlariga ko‘ra, uning huzuriga davlat xizmatchisi bo‘lgan Muqimxo‘ja qorovulbegi Karmana viloyatidagi toshko‘mir izlovchi muhandis bilan kelgan, u topilgan Suvqito‘y mavzesidan o‘zi topgan bir qop toshko‘mirni topganligini, ushbu mavzening boshqa joylarini izlab toshko‘mir topa olmaganligini, undan so‘ng Qarnab mavzesiga 3-4 nafar mardikor bilan borib, Qarnab tog‘laridan bir qop turli toshlar bilan toshko‘mir ham topganligini, uni aravaga ortib Toshkent viloyatiga yuborilganligini ma’lum qilgan. Shu bilan Suqitur tog‘larini ko‘rib sayohat qilib, mazkur tog‘lardan topgan toshlarni ham sandiqqa joylab, Karmana viloyatidagi stansiyaga, undan Toshkentga yuborgan” [1;1]ligi haqida manbada keltiriladi. Ushbu manbada ko‘rsatilgan, Suvqito‘y mavzeyi hozirgi Karmana viloyati hududiga to‘g‘ri keladi. Toshko‘mirning mavjudligi hududning geologik tuzilishi va tabiiy resurslar bo‘yicha boy ekanligidan dalolat beradi. Suqitur tog‘lari haqida aniq geografik ma’lumotlar bo‘lmasa-da, lekin bu nom Karmana va Qashqadaryo viloyatlaridagi tog‘li hududlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuningdek, yana bir arxiv hujjatida ma’lum qilinadiki, “…kapitan to‘raning Muhammadyoqub ismli odami vazoratpanoh Mullo Jonmuhammadbiy parvonachining kon kovlash yuzasidan xat