Понятие земельного спора и (суть) факторы, его вызывающие

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада ерга оид низолар тушунчаси унга ер, нисбатан ҳуқуқларни белгилаш, ўзгартириш, тасарруф ер низолари, қилиш, тугатиш ва ҳуқуқни ҳимоя қилиш билан боғлиқ р-мулкий низолари, фикр-мулоҳазалар келтирилган. низоларнинг келтириб чиқарувчи сабаб, компенсация ундириш. Понятие земельного спора и (суть) факторы, его вызывающие АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется понятие земельных споров, земля, охватывающее вопросы определения, изменения, земельные споры, распоряжения, прекращения и защиты прав на землю. споры о собственности на 1 Independent applicant, Higher School of Judges under the Supreme Judicial Council of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415 землю, земля – причина конфликтов, взыскание компенсации. Ерга оид низолар бу ер участкасига нисбатан ҳуқуқларни белгилаш, ўзгартириш, тасарруф қилиш, тугатиш ва ҳуқуқни ҳимоя қилиш билан боғлиқ низолар ҳисобланади. Одатда, бу низолар ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, ижарачилар ҳамда мулкдорларнинг ер билан боғлиқ ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини бузилиши натижасида келиб чиқади. Ерга оид низолар объектини ер фондининг қайд этилган чегарага, майдонга, жойлашиш манзилига, ҳуқуқий режимга ҳамда давлат ер кадастрида акс эттириладиган бошқа хусусиятларига эга бўлган қисми, яъни ер участкаси ташкил этади. Ерга оид низоларнинг субъекти бўлиб, ер участкасига оид ҳуқуққа эга бўлган жисмоний ва юридик шахслар (ер эгаси, ер мулкдори, ердан фойдаланувчи, ижарачи ва ҳ.зо), шунингдек, ер масаласи бўйича қарор қабул қилишга ваколатли маҳаллий ўзини бошқариш ёки давлат органлари бўлиши мумкин. Анъанавий ерга оид низолар предметини ер қонунчилигида белгиланган меъёрлар билан тартибга солинувчи (ер чегараларини белгилаш, сервитут белгилаш, ер участкасига нисбатан ҳуқуқларни тан олиш билан боғлиқ низолар) муносабатлар ташкил этса, ноанъанавий ерга оид низолар предметини фуқаролик-ҳуқуқий нормалар билан тартибга солинувчи муносабатлар (ер участкаларига нисбатан ҳуқуқларнинг мерос, олди-сотди, ижара, ҳадя, мерос шартномалари билан боғлиқ низолар) ташкил этади. Ер низолари у тартибга солинадиган норматив базанинг ҳажми ва хилма-хиллиги, ернинг икки томонлама хусусияти, яъни, бир томондан табиий бойлик ва табиатнинг бир парчаси бўлса, иккинчи томондан фуқаролик муомаласининг объекти эканлигидан келиб чиқиб мураккаб тоифадаги фуқаролик ишлари ҳисобланади. А.Р. Емалтыновнинг фикрича, ер низолари суд ишларининг энг қийин тоифаларидан бири бўлиб, бунга сабаб ер муносабатларни тартибга солувчи қонунчилик нормалари ҳажмининг катталиги, ернинг қиймати ва унинг икки томонлама ҳуқуқий табиат (табиий бойлик ва айни пайтда иқтисодий муомаладаги мулк эканлиги)га эгалиги ҳисобланади. Д.А. Тоточенко эса ер низоларининг мураккаблигини ер ислоҳотлари натижасида қонун ҳужжатларидаги туб ўзгаришлар натижасида суд амалиётининг етарли шакллантирмаганлиги, ер муносабатларини тартибга соладиган кўпинча бир-бирига зид келувчи меъёрий ҳуқуқий ҳужжатлар ҳажмининг кўплиги, ернинг ҳам фуқаролик ҳуқуқи, ҳам ер ҳуқуқи билан тартибга солинадиган кўчмас мулкнинг ўзига хос объекти ҳисобланиши билан изоҳлайди. Юридик адабиётларда ерга оид низоларни асосан уч тури келтирилади: – ер низолари (жисмоний ва юридик шахсларнинг ерга нисбатан бузилган ёки низолашилаётган ерга нисбатан эгалик қилиш, фойдаланиш ва тасарруф қилиш билан боғлиқ низолар; – ер-мулкий низолари (бунда нафақат ер ҳуқуқини бузилиши балки, бу ҳуқуқни бузилиши билан боғлиқ зарарни қоплаш билан боғлиқ низолари). Ерга оид ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқувчи мулкий низолар. Бу ҳолатда ерга нисбатан ҳуқуқи тўғрисида низо мавжуд эмас, балки ердан фойдаланиш ва тасарруф қилиш билан боғлиқ мулкий низолар кўрилади. 142 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415 Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг “Судларда ерга оид низоларни кўришда қонунчилик ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида” 2023 йил 20 ноябрдаги 28-сонли қарорининг 8-бандида ерга оид ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган қуйидаги низолар санаб ўтилади: – ер участкасини жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш ва қайта сотиб олиш билан боғлиқ низолар бўйича компенсация ундириш; – сервитутни белгилаш ёки бекор қилиш, сервитут юзасидан ҳақ ундириш; – бир нечта шахсларга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган, биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкасидан фойдаланиш тартибини белгилаш, уни бўлиш; – ер участкасига эгалик қилиш ва фойдаланиш ҳуқуқи билан боғлиқ бўлмаган ҳуқуқ бузилишларни бартараф этиш; – ер участкасини бошқа шахснинг қонунсиз эгалигидан талаб қилиб олиш, ер участкасидан мажбурий тартибда чиқариш; – ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасини қайтариш ва фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш, шу жумладан ундаги иморатларни бузиш; – Ер кодексининг 36-моддасида назарда тутилган ҳолларда ер участкаларига бўлган ҳуқуқларни тугатиш; –