BYUDJET, UNING SHAKLLANISHI VA TAQSIMLANISHI

Аннотация

Mazkur maqolada byudjet tushunchasi, uning shakllanish jarayoni hamda mablag‘larning taqsimlanish prinsiplari keng yoritiladi. Byudjet iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, davlat siyosatining samarali yuritilishida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Maqolada davlat byudjetining shakllanish manbalari, taqsimot mexanizmlari hamda byudjet balansining ahamiyati haqida batafsil ma’lumot beriladi. Kalit so‘zlar: Byudjet, davlat moliyasi, daromadlar, xarajatlar, taqsimot, fiskal siyosat, iqtisodiy o‘sish, byudjet tizimi, balans, soliq tizimi. Byudjet – bu davlat va boshqa tashkilotlarning daromad va xarajatlarini muvozanatlash uchun ishlab chiqilgan moliyaviy reja bo‘lib, u mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Byudjet siyosati davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, fuqarolar farovonligini oshirish va umumiy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Byudjetning shakllanishi Byudjet shakllanishi iqtisodiy va fiskal siyosatga bog‘liq holda amalga oshiriladi. Asosiy manbalari quyidagilardan iborat:  Soliq tushumlari – davlat byudjetining asosiy qismi soliq tushumlaridan iborat bo‘lib, aholi va tadbirkorlik subyektlaridan olinadigan soliqlardan tashkil topadi.  Davlat qarzlari – davlat tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar yoki xalqaro moliya institutlaridan olingan kreditlar.  Bojxona tushumlari – import va eksport bilan bog‘liq to‘lovlar.  Davlat mulkidan tushumlar – davlatga tegishli aktivlardan keladigan daromadlar.  Boshqa tushumlar – davlat xizmati haqlari, jarimalar, badallar va boshqa manbalar. Byudjet mablag‘larini taqsimlash Byudjet mablag‘lari mamlakat iqtisodiy manfaatlariga mos ravishda taqsimlanadi. Ushbu jarayon quyidagi asosiy yo‘nalishlarga ajratiladi: 1. Ijtimoiy soha – ta’lim, sog‘liqni saqlash, pensiya va ijtimoiy ta’minot dasturlarini moliyalashtirish. 387 Fevral, 2025-Yil 2. Infratuzilma – yo‘llar, transport, energetika va boshqa infratuzilma loyihalariga investitsiyalar. 3. Mudofaa va xavfsizlik – harbiy va huquq-tartibot organlari faoliyatini moliyalashtirish. 4. Davlat boshqaruvi – davlat idoralarining faoliyatini ta’minlash. 5. Iqtisodiy rivojlanish – tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, investitsiyalar va innovatsiyalarni rag‘batlantirish. O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy soha davlat byudjeti xarajatlarida muhim o‘rin tutadi. Quyida so‘nggi yillardagi ijtimoiy sohaga ajratilgan mablag‘lar haqida statistik ma'lumotlar keltirilgan:  2019-yil: Davlat byudjeti xarajatlarining 53,4 foizi ijtimoiy sohaga yo‘naltirildi.  2023-yil: Davlat byudjeti daromadlari 308,5 trln so‘mni, xarajatlari esa 344,8 trln so‘mni tashkil etdi. Byudjet shakllanishi va uning taqsimlanishi davlat iqtisodiy siyosatining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Uning samarali yuritilishi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlab, jamiyat farovonligiga xizmat qiladi. Davlat byudjeti puxta rejalashtirilgan taqdirda, ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotga katta hissa qo‘shadi. Shuning uchun byudjet siyosatini yanada takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.